oËZød Ìod Z^wk KwkgwËok Kwxpdyk dwi xbËtËQd ‘kئ§wk iÖ£ßeÞwY’ (1966) kئ§wËkI eÞwY iÖ£ß awËK gËU, xKìæÖ iÖ£ß kwLw opR dt, AZøìæ KxVd„

AwËkw GK kKËik iÙZ×ø AwËQ, ÌoxU AwcøwxZôK„ Akxgëb ÌNwËnk Kaw ckw jwK„ xK Aowidø ÌZRþñy eÖkn xQËld, AwËewopyd xQËld owiÛwRøgwbxgËkwxcZwt, okwoxk ÌjwM xQl oìèwogwby AwËëbwlËdk oËŠ„ 1908 owËl AwlyeÖk Ìgwiw iwilwt Awowiy xpËoËg xZxd Kwkwkئ pd, ÌoLwËd AwUK xQËld GK gQk„ ‘KwkwKwxpdyËZ xZxd þñËbmy gwlKËbk iËdwgËlk gdêdw xbËtËQd GhwËg “ ÌKwËUê BpwËbk AwPkY ÌbxLtw Ìgm gÖxSËZ ewxkËZxQlwi Ìj, gËŠ dZ×d jÖM AwxotwËQ„ dÔZd oìæxZ iwËtk ÌKwËl gwo KxkËZ Awkº KxktwËQ„...gwOwxlyk gÖx¦ xQl, Ìgwcmx£ß xQl, xKìæÖ mx£ß I idÖnøZò xQl dw„ xKìæÖ GB gwlKxbMËK ÌbxLtw Ìgwc pBZ Ìjd AdøKwËlk Rdø xmqweÞweíZ DbwkPZw bÖ¥êwìæ ÌZRþñy eÖknol Awdëbit pwoø, GB ÌNwk xgeËbk oit ÌoB Af×kìæ ÌZRxþñZw, iËdk eÞodíZw; xginê hwgdw I oìæwËek Ahwg oKËlk Zi:xKõÄ hwkZgwoy dËp, dÖZd jÖËMk dÖZd RwxZ, dÖZd KiêËoÛwËZk lqY„’

9 AwËkw ÌbËLËQd xZxd, ‘Zwpwk eËk GB A¨ÖZ bÙmø ÌoLwËd ÌbLw jwBËZ Ìj, ÌiwK¥iw PxlËZËQ, x¢m Pxlöm Rd Awowiyk oiþæ hxgnøZ lBtw UwdwUwxd pBËZËQ, Zwpwk fl f^wxoKwËÅ iÙZÖø gw jwgŒygd §yewìæk pBËZ ewËk, AaP ÌoB Awowiykw ÌoB xbËK bÙKewZ dw xktw ÌKp gx‰Ëik Dedøwo, ÌKp gw xgËgKwdËëbk kPdw gw (  ), ÌKp MxZw, ÌKp eÖkY, ÌKp tÖËkweyt bmêd GKwMÞiËd exrËZËQd„”

10 GK jÖM eËk XwKw mpËkI IB GKB Qxg ÌbLw ÌMËQ„ xRËZd ÌNwn xlLËQd Z^wk ‘MkwËbk Awrwl ÌaËK’ gBËZ, “ Ìjid gwBËk ÌZixd ÌKwËUê I ÌRËl„ xdhyêK dkdwky ÌKwUêËK KËkd AgËplw„ ÌRlËK KËkd Depwo„ ÌKwËUê xdËl Z^wkw Mwd KËkd„ Ìbd KkZwxl„ ÌZwËld ‘gËëbiwZki’ cµxd„ pwxKiËK gËld, H ÌMwlwiyk Awod ÌQËr xbËt þñwcydZwk ovMÞwËi mkyK pd„”

11 Ìiky UwBlwkI GKB bÙmø ÌbËLËQd, eéwm gQk eËk, xgpwËkk gB eËr,¸ØËqe KËk dw okKwky DxKl ÌKwd ÌKwd AxhËjwM AwdËQ ZwËbk xgkØ˦„

GogB iÖ£ßeÞwËYk eÞiwY„ xKìæÖ iÖ£ß awKw Ìj KËZw KxVd Z^wk eÞiwY ÌZw Awiwk mÛy AkxgËëbk pÕbt-exkgZêËdk NUdwËZB ÌeËt jwB„ xdRêd eÞËKwËÅ xbËdk ek xbd gëby awKw Agþÿwt xdËRk AxhšZwk Kaw xZxd GhwËg gËlËQd, “KwkwgwËo bÙs I oÖeÞxZxÅZ gÖx¦I cµvo pt Ggv Zwpw AxPËk Ddôwb Agþÿw eÞw® pt, ZwpwI gÖxSËZ ewxklwi Ggv ÌoB AgþÿwËZB hMgwËdk Aoyi btw Ggv Zwpwk oËŠ jÖ£ß pBgwk xK bÖlêh oÖxgcw pt ZwpwI pÕbtŠi pBl”„

12 ÌbmËK xdËt ÌRËl ÌMËQd, GKgQk eËk ÌbmËK ÌfËl hMgwdËK xdËt xfËk GËoËQd„ ÌRËl awKËZB MwËQk WwËl WwËl xZxd mÛyKÚnäËK ÌbLËZ ÌeËZd„

Zwkek xZxd kwRdyxZB ÌQËr xbËtËQd, PËl ÌMËQd AwcøwxZôKZwk eËa„ GB Ìj eaexkgZêd GK kgyëbÛdwa xlËLËQd (5 ÑgmwL, 1338), “mÛy Akxgëb AwZôoÙxÄËZ xdxgÄ AwËQd„ Z^wk o¹Ë¬ oiwËRk owcwkY xdti LwUËg dw„ Z^wËK ooó¸Ëi bÔËkB þÿwd xbËZ pËg-og oÙxÄKZêwB GKlw, xZxdI ZwB”„13 1928 Gk 29 Ìi ZwxkËL kgyëbÛdwa ex¡ËPkyËZ AkxgËëbk oËŠ Z^wk owqwuKwk o¹Ë¬ xlËLËQd, “eÞai bÙxÄËZB gÖSlÖi­Bxd AwedwËKB ogËPËt oZø KËk ÌPËtËQd, oZø KËk ÌeËtIËQd„ ...Awiwk id glËlw Bxd I^k AìæËkk AwËlw xbËtB gwxpËk AwËlw RòwlËgd„...Awxi Z^wËK gËl GlÖi­AwZôwk gwYy gpd KËk Awexd AwiwËbk iËcø ÌgxkËt AwoËgd GB AËeqwt awKg„ ÌoB gwYyËZ hwkËZk xdiìèY gwRËg owkw xgËmð„”14 oÖhwn goÖ NUdwËK ÌbËLËQd GKËgwË kB xhdíhwËg, Z^wk AwMÞp AwZôoÙxÄËZ dt, AwZôwËK og ÌPËt gr Kkwkt xK¹w owkw xgËmð AwZôwk gwYy eÞPwËkI dt, AwMÞp ekwcyd hwkËZk iÖx£ßËZ„ xZxd xlËLËQd Ìj, 1913 owËl “GBkÕe †Rg QxrËt eËrxQl Ìj Akxgëb gwËkw gQk cøwd Kkwk Rdø ex«ËPkyËZ Agok MÞpY KËkËQd„ H oit ewk pËt ÌMËl eÞwPyd KwËlk ÌM#Zi gÖ˦k iZ GKRd ‘xo¦’ eÖkØnkÕËe xZxd ox¢ßt RygËd eÞZøwgZêd KkËgd„ AËdK ÌlwK GUw o¢ oZøB xgmðwo KkZ, xgËmnZ jwkw iËd KkZ Ìj, ÌKwdI Aewxaêg mx£ßk owpwjø gøxZËkËK xgÛËUdgwoyËbk owËa þÿÔl mx£ßk lrwBËt owflø ARêd Kkw eÞwt Aoºg„’

15

glwk AËeqw kwËL dw Ìj, Akxgëb Awk ox¢ßt kwRdyxZËZ eÞZøwgZêd KËkdxd„ kwRdyxZK exkYZ pËtËQd Cmðk- ÌogËK, xgeögy pËt ÌMËQd AwcøwxZôK, Ggv Z^wk IB AwZôMZ xox¦ ekwcyd hwkËZk iÖx£ßËK Awk jwB KkØK ZòkwxìñZ KËkxd„ GB Ìj AxZgr GKRd iwdÖËnk ekwhg, GI pZøwKw¡B„ KwkwMwk pZøw KËkËQ RdiÖx£ßk ÑoxdKËK„ exúPigËŠk dKmwl AwËëbwlËdk GKRd ÌdZÚþÿwdyt Kiyê AwxRRÖl pK ÌRËl jwd 1965 ÌZ, xZxd AxkxgËbdZô IB AwlyeÖk ÌRËlB xQËld, ÌoLwËd xZxd Ìj A¬Kwk jÖexP NËk AkxgëbËK AwUËK kwLw pËtxQl ËoxU ÌbËLd„ AwxRRÖl pK xlLËQd, “ÌhZËk GKm’ ewItwËkk AwËlwËZI A¬Kwk KwËUxd„ Akxgëb ÌNwnËK GLwËdB kwLw pËtxQl, GKUwB bkRw, ZwkI Nd Rwl xbËj AwUKwËdw, owcwkY bkRwk iZ dt„ ÌKD GB ÌRËlk KwËQ xeËV AwoËZ ewkZ dw„ ÌolUw ÌbËL Akxgëb ÌNwËnk Fxn pgwk kpoøUw gÖSËZ ewklwi„ GkKi GKUw ÌoËl jxb ÌKwd iwdÖnËK gQËkk ek gQk GKw AwUËK kwLw jwt, ÌKwd iwdÖËnk oËŠ jxb Z^wËK Kaw glËZ dw ÌbItw pt­Z^wk id mZKkw GKmhwg AwZôiÖLy pËZ gwcø„ GB kKi exkxþÿxZËZ Ìg^ËP awKwk eÞËtwRËdB Z^wk oiþæ xPìæw AxZgwþæg xKQÖËZ ÌKëbÛyhÔZ pËg„ ewxkewxmðêK Agþÿw ÌaËK iÖx£ß ewgwk G Qwrw Adø ÌKwd Dewt Gog ÌqË¢ ÌLwlw ÌdB...Axkxgëb ÌNwËnk KÚnäbmêËdk kpoø--Z^wk ÌolUw ÌbËLB gÖSËZ pËg„ Z^wk ÌlLw eËr ÌgwSw jwËgdw„” ÌolxU ÌbLwk ek “Akxgëb ÌNwn h¡ xQËld” GB AxhËjwMxU AwxRRÖl pR dwKP KËk xbËtËQd„ “h¡ dt-iwdxoK ÌkwMy’, GB xo¦wËìæ Ìe^#ËQËQd xZxd„

16

eÞxZxpvowekwtY kwÄÛgøgþÿw xgËbÛwpyËK oÖþÿ awKËZ Ìbt dw, AiwdxgK xdeyrËd AoÖþÿ KËk ÌfËl„ Akxgëb ÌNwn gQËkk ek gQk cËk KwkwMwËk xQËld dw, GK Ìi iwËo ÌMËQd, AwËkK ÌiËZ iÖx£ß ÌeËtËQd, xKìæÖ IB gwk iwËok A¬Kwk xgxâQdíZwB jËaÄ xQl kØMí pgwk Rdø„ ex«ËPky xQl Z^wk Rdø GK dZ×d KwkwMwk, jxbI xZxd Zw iËd KËkd xd„

xdeyrËdk iËcøI j^wkw Awmwk AwËlw RòwxlËt kwLËZ ewËkd xdËRk ÌhZk Ggv ÌoB AwËlwËK ÌbLËZ ewd KùeËlwËKk iÖLâQxg Z^wkwB iÖ£ß awËKd„ Ìjid AwgÖ ZwËpk xQËld„ owixkK AwbwlËZk owiËd bw^xrËt  ZwËpk gËlËQd, “GB ÌRËlk D^PÖ ÌbItwl, GB xdRêd Kwkwgwo xKQÖB .......... þñwcydZw ÌKËr xdËZ ewËk dw„”

17
ZwËpkËK xRËšo Kkw pËtxQl Zw^k ÌKwd Ìmn BâQw AwËQ xK dw, Zwk Rgwg xQl, “Awiwk iÙZ×øk xgxdiËt GËbËmk iwdÖËnk RygËd mwxìæ xfËk AwoÖK„”

18
eÔgê gwvlw ogêpwkw ewxUêk GKRd oboø, kBo Dx¥d Awxkf, Zwk Kwxpdy xlËLËQd m² oŠ dwËi GKxU þñùe eÞPwxkZ o‰lËd dwwi xbËtËQd Aw«wk MÞwD« Rygd„ AwxkËfk xgmðxgbøwlËt erw þèyI Z^wk oËŠ ÌjwM xbËtxQËld, icøxg£ RygËdk og x§cw-ovmtËK ÌSËr ÌfËl xbËt„ e^wP gQËkk Aw«wkMÞwD«  RygËdk KÄKk AxhšZwk ÌhZk xbËt GKxbd IB ÌiËtxU iwkw jwt„ Awxkf xlËLËQd Z^wk þèy oóeËKê, “AwR iËd erËQ iÙZ×øk AwËMk xbdxUËZI AwiwËK Ìo gËlxQËlw, “Awxi ptËZw awKËgw dw, xKìæÖ xgeög pËgB”„

 19
GKB kKËik Kaw xgRdI gËlxQËld­KiËkW xgRd Ìod„ kwRmwpy ÌRËlk Lwerw ItwËWêk ÌoB AxZKlx‰Z pZøwKwË¡ mpyb owZRd KxiDxdýU kwRgëbyk GKRd xQËld xZxd„ iÙZ×øk AwËMk iÖpÔËZê PyuKwk KËk xgRd Ìod gËlxQËld, “KiËkW, Awikw ixk dwB, Awikw Ìg^ËP AwxQ„”

20

IhwËgB g^wËPd Z^wkw, g^wËP ZwËbk KùeËlwK„ AwmwËK g^wxPËt kwËLd Ìmn iÖpÔZêxU ejêìæ„

KwkwMwËkk gwBËkI KwkwMwk AwËQ- ÌoLwËdI kwÄÛ KwR KËk, KwR KËk oiwR gøgþÿw„ iwxYK gËdwbwewcøwËtk ‘opkZly’ DedøwËok GKRd dwxtKwk dwi jËmwbw, Ìo xgbgw Ìo, xgKUbmd,iÙZguow„ K×xliRÖkËbk oËŠ awËK Ì o, ZËg GKxU× DP×ËZB Agþÿwd,  xZd PwkËU xUËdk Nk AwËQ Zwk, K×xl iRÖkËbk  Ìj†Ëlw Ìo hwrw xbËtËQ„ jËmwbwk Iek Awaê-owiwxRK I kwxÄÛt gøgþÿwk xdeykËdxU owvÆÚxZ„ G pËâQ ÌoB xdeyrd jwËK AwìæxdI MÞwixo gËlËQd, owvÆÚxZK AwxceZø, jwk ZuekZwUw ÌLtwl dw KkËl xdeyrdKwxky oiwRgøgþÿwk xUËK awKwk kpoøUw ÌgwSw jwËgdw„ iwKêogwËbk BxZpwo  jwËbk oÙRdmyl AgbwËd oÙ¦, MwÛwixo ZwËbk GKRd„ føwxogwby BZwlyk KwkwMwËk Zwk RygËdk AËdKUw ÌKËUËQ, owkw Rygd þñeí ÌbËLËQd oiwRZËìèk, ÌjidUw Ìlxdd ÌbËLËQd„ iwxYK gËëbøwewcøwËjk jËmwbw mkuPËdzÛk dwxtKw dt, Ìo owiwdø ÌiËt, JedøwxoK gËl ÌQd, K×xliRÖkËbk bÖ¥mê ÌbxLËZ ÌbxLËZ Kledw Ìgwc pt Zwk pBtw xMËtËQ ÌhwZw„21 Gk iËcøI Agmø ÌËo GKxU KùeËlwK MËr Z×ËlËQ, xdËR xdËR xKìç xdËRk Rdø dt, ogwk Rdø„ Kùedwt Ìo ÌbËL GK oÖëbk mpk ÌoLwËd ÌbwKwd, xoËdiw, ewKê, pwRwk pwRwk  iwdÖn og xKQÖB kËtËQ„ ÌKgl ÌoB oËŠ oËŠ awËK owi™oø, gr gwxrk AwrwËl ÌQwU gwxrk fwer  lwËMdw, MxlNÖRk ÌMwlK cwcw awËK dw, dwËKI lwËM MwËtI løweAwBt jwt Gid hwwow bÖM¬ ÌKwd MxkËl ÌKwd gwxrËZ ewIt jwtdw, Awk-„ Awk, oZøxeÞt Agmø ÌiwUËk PxrtwB Ìgrwt jËmwbwk dMËk, xKìç jËmwbw Ìj K×xl iRÖËkk oËŠ Mk KËk , Zwkw ÌeU hxktw LwBËZ ewt, exkÆwk Rwiw Kwer exkËZ ewt, bkKwk iZ þèy ewt, RygdUw DeËhwM Kkkwk iZ Agok ewt„

 

22

 oZøxeÞt pËâQ xiliwxlK, jËmwbwk dMËk oZøxeÞt  Ëj ÌiwUËk PxrtwB Ìgrwt ZwËZB eÞiwY ewItw jwt oiwËRk owvÆÚxZK AxaeZøUw xKhwËg KwR KkËQ Zwk Iek„ KlwUwËK ÌhwZw KËk xbËZ ÌPËtËP, ÌjLwËd Zw ÌËLwZw ptxd ÌoLwËdI ÌmYy-oiwËRk  þñyKÚxZUw Aq×Yí ÌkËLËQ„

 

2

KwkwMwk oË£òI gËU, KwkËYI gËU, KùeËlwK awËKB„ KùeËlwKUw owixRK„ gøwx£ßMZ BâQweÖkËdk oËŠ Zwk ZwB GKUw Ìi#xlK gøgcwd„ KùeËlwËK AËdËK GËo GKË¢ ÌiËl, ÌoLwËd GKxU DdíZ ovÆÚxZ awËK„ ovÆÚxZ pËâQ iwdÖËnk xgRËtk eÞKwm- eÞKÚxZ exkËgm I eÞgÙx£k Iek xgRt„ eÞai oóeÔYê KùeËlwËKk oÛýUw ÌeöËUx, Zwk eÞRwZìè MÞËìÿ„ xKìç KùeËlwËKk KawUw GËoËQ AwËkw eËk Uiwo iÖk ÌaËKB oÔ¢ewZ, iÖËkk ÌlLw BDËUwxetw owbÙmø AwËQ GK RwtMwt, xKìç ÑowbêmøI GKgwËk iÔlMZ„ owbêmø GBLwËd Ìj Dht kwËÄÛB gøwx£ßMZ oóex£ ÌdB, Ggv ÑgowbêËmøk RwtMwUw GB LwËd Ìj, ÌeöËUwk kwËÄÛk gøwx£ßMZ oóex£ dw awKËlI ÌmÛYy kËtËQ, ÌbËpk iwaw, gÖK I ewËtk iZ ÌoLwËdI awKËg mwoK, Ìjw¦w I mÛxiK, iÖËkk kwËÄÛ ÌZidUw ÌbLw jwËâQ dw, ÌeöËUw jxb pd føwxogwby, iÖk ZwpËl oiwRZìè„ gøx£ßMZ oóex£ awKw dw awKwUwk Iek Uiwo iÖk jZUw †kØZò xbËtËQd ZZUw ÌeöËUw Ìbdxd„ iÔk oóex£k gøx£ßMZ iwxlKwdwk xgkØ˦„ Z^wk iËZ, BDËUwxetw’k gwBËk ÌlwËK AgmøB oixÄk KløwËYk Kaw ÌRwËkmwËkB gËl awËK, xKìæÖ AwoËl Zwkw ÌKgl xdËRk KløwYxUB ÌbËL; ‘BDËUwxetw’ ÌZ AdÛ gøwewk, ÌoLwËd ÌjËpZ× gøx£ßMZ glËZ xKQÖ ÌdB ZwB ÌlwËK oixÄk KløAY Qwrw Adø xKQÖk oËŠ xdËRËbk Rrwt dw„ Dht ÌqË¢B KwRUw jÖx£ßoŠZ„ og xKQÖk eËq hwËlw pItw oºg dt, jxb og iwdÖn hwËlw dw pt„ Awk iwdÖn hwËlw pËg xK KËk jxb gøx£ßMZ oóex£ awËK? GK RwtMwt glw pËâQ, “ÌjLwËd oóex£ kËtËQ gøx£ßiwxlKwdwt, ÌjLwËd ogxKQÖk AìækwËl awËK UwKw, ÌoLwËd oixÄk KløwY Ìj oÖxgËgPdwk oËŠ exkPwxlZ Ggv AgøwpZkÕËe gÙx¦eÞw® pËZ awKËg GUw eÞwt Aoºg, jxb dw Awexd iËd KËkd Ìj ÌoLwËd døwt xgPwk kËtËQ ÌjLwËd ogxKQÖB dÄËbk AxcKwËk Aagw ÌoLwËd cd oóeËbk xgKwm NUËQ ÌoLwËd ogxKQÖËZB AùeKtRËdk bLËl, Ìj AùeKtRd awËK eÞwP×Ëjê Ggv Adøkw awËK bÖbêmwt, pwpwKwËk, AhwËg„” Ìnwrm mZw²yk ÂkØËZ G gB ÌlLw, eÖ^xRgwb ZLËdw eÞxZxÅZ ptxd, eÖ^xRk ÌL^wËR Awxbi lÖŸd QlËQ PwkxbËK, ZwkB iËcø eÖ^xRk xgebUw ÌKwawt Zw ÌbLËZ ewËâQd GB hxgnøbzbÛÄw„ ‘BDËUwxetw'ÌZ ÌKwd ÌMwlËjwM ÌdB, xKìæÖ Zwk gwBËk kËtËQ, gwBËk xdZødZ×d AwBd ÑZxk pt, ZgÖ eÞËZøKxU ÌlwK Ìj Zwk xdËRk gËl KxaZ oóex£ËK ÌhwM, kqw I xPxpßZ KkËg, Awlwbw KkËg Zw ewËk dw, jwk bkØd AwBËdk ZKêwZxKêk ÌKwËdw Ìmn awËK dw, eÞxZxbdB Zw gwrËZ awËK, Ggv PÔrwìæ oZø xdxbêÄ pt dw„ gøx£ßMZ oóex£ awKwt ÌlwËK Ìlwhy I PZ×k pt„

xKìæÖ IB Ìj ogËeËtxQk Ìbm, KùeËlwK, ÌoLwËd iwdÖn KwR KkËg ÌKd? iwdÖn ÌZw KwR KËk lwËhk ÌlwËh, ÌoB ÌlwhUw dw awKËl KwR xKËok„ RgwËg glw pËâQ, p^øw, xgmðwo pËg dw Awedwk, jxb xdËR dw ÌbËLd ÌoËbËm„ ÌoËbËm xK AwËQ? ÌgwSw jwt kËtËP GKxU DdíZ ovÆÚxZ„ kËtËQ AwBËdk dt, ovÆÚxZk mwod„ ÌoLwËd Rxi ÌdB, ZËg Pwngwo AwËQ„ Aaêwu Rxi KwËkw GKwk dt, Ìj Pwngwo KËk ZwkB„ ÌoB ÌbËm LwItw-bwItwk Rdø gr gr pl Nk kËtËQ„ xdËRk wgxrËZI ÌLËZ ewËkd Awexd, xKìæÖ oKlËK ÌfËl GKw GKw ÌK LwËg Awed NËkk NÖexPËZ? AùexKQÖ iwdÖn Qwrw ÌoLwËd ÌKDB ÌewmwËK-AwmwËK Rgkbþæ pËZ Pwt dw„ lŒw ewt„ Ìo- ÌbËm bwiy iÖ£ßw I ewaËkk ÌKwËdw Ahwg ÌdB, oiÖËbÛk cwËk ewItw jwËg iÖ£ß, ewpwËrk MwËt pykw-ewdíw„ xKìæÖ Iog xbËt xdËRËK owRwËdwUw ÌQËliwdÖxn iËd KËk ÌlwËK„ ÌgwKwËbk Zwkw LÖg RAwglwt, RwlwZd KËk Awkwi ewt„ Mwcw I pwgw Qwrw owR- ÌewmwËK AwMÞp awKËg Kwk? cËiêk gøwewËk ÌKwËdw GKUwiZ ÌdB„ ÌlwËK MwdgwRdw eQëb KËk„ GixdËZ Agmø ÌKwËdw AwdëbB xdxn¦ dt, jxb Zw qxZKk dw pt„ þñYê I Ìk#eø? p^øw, AwËQ„ gøgpwkI kËtËQ„ þñYê- Ìk#Ëeøk ÑZxk UwKw xbËt ÌKdwËgPw pt, xKìæÖ Zwk AxZxk£ß gøgpwk ÌZid ÌdB, jxb dw itlw Ìfkwk ew¢ ÑZxkk Rdø KwËR lwMwËdwËK gøgpwk glw jwt„ ÌowdwkÕew xbËt IB kKËik ew¢ ÑZxkk ÌeQËd AwËkw GKxU DË¥mø awËK, ÌoxU IB bÖxU ebwËaêk eÞxZ NÙYw eÞKwm Kkw„ IBog LxdR ebwaê xbËt Zwkw Agmø xmKl Ggv pwZKrwI eÞþæÖZ KËk awËK, gëbyËbk AwUK kwLwk Rdø„ KwËkw jxb eZd NËU, Aaêwu ÌKwËdw Aekwc KËk, ZËg xdti pËlw ÌoB gøx£ßk KwËd Ìowdwk bÖl S×xlËt ÌbItw, dwËK exkËt ÌbItw Ìowdwk xmKl, iwawt gxoËt ÌbItw Ìowdwk ewZ; ÌbLËkB jwËZ ÌPdw jwt„

xKìæÖ Z×g IB oiwRËK jawaêkÕËe oiwRZìèy glw jwËg dw, ÌKddw GLwËd bwoeÞaw kËtËQ, Aekwcy AdÖeÞËgmKwkyËbk Zwkw bwo KËk kwËL Ggv ÌiËtËbk Rdø xdxbêÄ KËk ÌbItw pËtËQ kwdíwgwdíwk KwRI„ AwoËl oiwRZËìèk jawaê cwkYw ZLËdw MËr IËVxd„ Awk GB Ìj KùekwËRøk þñeí GËK KwùexdK glwk eÞcwd KwkY GB dt Ìj, Gk iËcø AoŠxZ kËtËQ, gw Ìj ckËdk xd§êë§ oiwR GËZ Kùedw Kkw pËtËQ ÌZid xþÿxZmylZw gwþæËg oºg dt, eÞcwd KwkY pËâQ xK DewËt GB RMZUwËK oÙxÄ Kkw jwËg Zwk Kaw iÔk glËQd dw„ ÌKwËdw BDËUwxetdB gËld dw„ Z^wkw xdhêk KËkd GKRd kwRw xK¹w kwReÖË¢k Iek, xdËRk iËcø xjxd oËZøk o¬wd ÌeËtËQd, j^wk pÕbËt exkgZêd GËoËQ Ggv ZwkB fËl xjxd Awbmê kwÄÛ MËr ZÖËlËQd„ ÑgšwxdK oiwRZìè ÑgšwxdK GB KwkËY Ìj, Zw ÌKid KËk MËr DVËg ÌoUw gËl Ìbtw AwËQ„ MËr DVËg ÌmÛYy ovMÞwËik icø xbËt, mÛxiK ÌmÛYyk ÌdZÚËZò; mÛiRygykwB pËâQ ÌoB kwReÖ¢ jwkw KùeËlwËKk eÞxZÅw KkËg, ÌKwËdw pVwu-pVwu-Awow AdÖËeÛkYwt dt, xK¹w ÌixWtwËhxlk ÌoB kwReÖË¢k iZ xdËRËbk iËcø qiZw K×xqMZ KËk kwLwk Rdø dt, KkËg g^wPwk þñwËaê„ xdËRËbkËK iÖ£ß KkËZ xMËt Zwkw BxZpwoËK Ggv oiwËRk og iwdÖnËKB iÖ£ß KËk ÌbËg„ kwRw awKËg dw, kwÄÛ bÖgêl pËg Ggv GK oiËt AìæxpêZB pËt jwËg„ ÌeöËUw Ìj ÌmÛYyËK ewËtk KwËQ ÌkËLxQËld, jawaê oiwRZwxìèK kwËÄÛ Zwkw Awk ew pËt awKËg dw, AwoËl kwËÄÛk IB Iek-dxP KwVwËiwxUB awKËg dw, og iwdÖn xiËl dbyk iËZw eÞgpiwd GKxU oiwR ÑZxk KkËg jwËZ ÌoÛwZ awKËg xdkìæd„

Uiwo iÔk jxb Inwrm mZw²yËZ dw RËdô Edxgvm mZw²yËZ Rdô xdËZd ZwpËl xK xZxd GKRd Kwmê iwKêo pËZd? glw iÖxÆl, ÌKddw BvlË« Rdô ÌdItwk fËl Z^wk oËŠ iwKêËok GKxU owvÆÚxZK gøgcwd awKËZwB„ iwKêo Rwiêwdyk bmêd, BvlË«k kwRÐdxZK AaêdyxZ Ggv fÝwËëok oiwRZìè­GB xZd HxZpø-cwkwËK GK¢ KËk ZËg iwKêo pËtËQd, GidxK ZgÖI xdËR iwKêogwby pdxd, Ìj Kaw xZxd DËlöL KËkxQËld; ZËg p^øw, iÔËkk iËcø iwKêËok MÖY xQl„ iwKêo owvÆÚxZKhwËg GKRd AZøìæ gr iwËek gÖËRêwtw xQËld, bwmêxdK Ggv oiwRZwx£òKI xQËld„ xKìæÖ xZxd xKQÖËZB iwKêo pËZd dw jxb dw xgeögy pËZd„ xdËRk oóeËKê Ìlxdd gËlËQd Ìj, xZxd þñeíxglwoy dd, gwþæggwby, xKìæÖ Ìlxdd AgmøB GKxU KùekwËRøk Kaw hwgËZd, ÌKgl hwËZd dw, ogêqY hwgËZd, Pxgµm NåUwk iËcø oºg pËl e^xPm NåUwB xgeöËgk Kaw hwgËZ PwBËZd„ Ìj Adidyt ÑdxZKËgwc awKËl xgeögy pItw jwt, iÖËkk iËcø ÌoUw xQl„ Z^wk oËŠ Z^wk ekgZyêKwËlk bwmêxdK fÝwxëoo ÌgKËdk Z×ldw KkËlB gøwewkUw þeÄ ÌgwSw jwt„ iÔk I ÌgKd bÖRËdB xQËld xdËRk KwËl AZøìæ eÞhwgmwly gøx£ßZò, kwRbkgwËk oóiwd xQl DhËtkB, oËgêwâP xgPwkËKk eËb AxcxÅZ pËtxQËld Z^wkw bÖRËdB, iÖk iÖËkk KwËl, ÌgKd Z^wk KwËl„ bÖRËdB Z^wkw Kwkwgëby pËtxQËld Ìmn ejêìæ­xKìæÖ oóeÔYê xgekyZ KwkËY„ ÌgKd ÌRËl ÌMËQd NÖn LwItwk AekwËc, iÔk xMËtxQËld xgËtk gøwewËk kwRwk AÐgc ebËqeËK oiaêd dw Kkwk bkØd„ GKRd xgnty, AdøRd dyxZgwby„ ÌRl ÌaËK ÌgKd Qwrw ÌeËtËQd, ÌRËl iÔk eÞwY xbËtËQd„

xKìæÖ ÌgKdI KùeËlwËK xgmðwoy xQËld„ Z^wk KùeËlwK xhdí kKËik; ‘xdD GUlwxëUo’ Gk (1626) RMËZ owiwxRi owiø dt, eÞKÚxZk Iek ÑgšwxdK KZÚêZòUwB eÞcwd Kaw„ ÌgKd pËâQd eÖ^xRk Awxbi ovMÞËpk AgøwpZ eÞgYZwk eÞxZxdxc, Z^wk RMËZ iwdÖn pËâQ MxgêZ eÞwYy„ iÔËkk iwdÖËnkw xgdyt, ÌoLwËd ApvKwk pËâQ ogËPËt gr ¢ØxU­iwdÖËnk„ iÔk gøx£ßMZ oóex£ËZ xgmðwo KËkd dw, ÌgKd AgmøB KËkd„ ZËg ÌgKd Pwd gøx£ßk þñwËaêk oËŠ oixÄk þñwËaêk GKUw oŠxZ NU×K, jxbI ÌKid KËk Zw NUËg Zw xZxd gËld dw, gøx£ßk IeËkB Ìmn ejêìæ xdhêk KËkd, oiwËRk Iek dw KËk„ ÌgKd eÖ^ÖxRk þñwcyd xgKwËmk eËqk bwmêxdK; ciê I kwÄÛËK xZxd Awlwbw KkËZ Pwd, eÞKÚxZk Iek iwdÖËok KZÚêZò eÞxZÅwk KwËR xgšwdËK gøgpwk KkËZ xZxd eÞtwoy„ xKìæÖ jxbI xZxd þñYêËk#eø xgmðwo KËkd dw ZgÖI iÔk AwËkKhwËg eÖ^xRgwËbk xgKwmËK owpwjø KËkËQd„ xZxdI ciêËK Awlwbw KkËZ ÌPËtËQd kwÄÛ ÌaËK, Ggv Ìj xeDxkUwd RygdbÙxÄ ekgZyêKwËl xgKxmZ pËt eÖ^xRgwËbk AgøwpZ AMÞMxZËK oºg KËk Z×ËlxQl kwÄÛxgeögop, xdËR KøwaxlK pItw oË£òI xZxd Zwk eÞwaxiK eÞg£ß xQËld„ Adidyt xQËld, xQËld þÿÖl ÌhwMxglwËok xgkØ˦„

WøwxdËtl xWËfwk ‘kxgdod ¢ß×Ëmw’ (1719) KxùeZKwxpdy gËU, xKìæÖ ¢ßËmwk ÌoB §yexU ÌKwËdw Awbmê RMu dt„ ZËg gøx£ßMZ oóex£ËZw AgmøB„ xeDxkËUwËdk iËdwgl I BvËkËRk gÖx¦-xgËgPdw awKËl Ñgky exkËgËmI ÌKidhwËg xdËRËK kqw Kkw jwt kxgdod ¢ß×Ëmw Zwk bÙÄwìæ; Awk GI lqø Kkgwk xgnt xdúPtB Ìj, ÌmKoeytËkk ‘xb ÌUiËeýU’ (1661) dwUËK gdø Køwxlgwd Ìjid xpvoÛ, kxgdoËdk §yËe gdÛ fÝwBËW HxZËpø iwdÖnËLwËKw pËtI ÌZidxU dt„ Ìo BvËkR owËpËgk gmøZw þñyKwk KËk, AxZDuowËp BvËkxR hwnw ÌmËL, Ggv RdôMZ Aìækwt oË£òI ÌQwULwËUw GKRd BvËkR pËt IËV„ gdø GLd Awk gdø dt, eÖ^xRk mwoËd ohø pËt DËVËQ„ eËk eÖ^xR jLd xKP×Uw bÖkìæ pËt erËg gËl Awm‰w ÌbLw xbËtËQ gdËK ZLd gdø ÌZw dtB, gké iËd Kkw pËâQ g¬×, bwmêxdK I ekwimêbwZw­ ÌjidxU ÌbxL Awikw ItwWêItwËaêk KxgZwt„ ÌKwlxkR ItwWêoËItwËaÙk Z×ldwt gwþægwby xQËld glËZ pt, xZxd eÞKÚxZËZ eÞZwgZêdËK AwbmêwxtZ KkËZ ewËkd xd, ÌoLwËd xfËk xMËt pwkwËdw þñMê eÖdkئwk Kkw oºg Gid Awmw Z^wk eËq Kkw oºg xQl dw„ ÌKwlxkR gké AwËixkKwk xdRêd GKxU RwtMwt xMËt dZ×d GK oiwR KùeËlwËKB AwoËlæMËr Z×lËZ ÌPËtxQËld„ Zwk dwi xbËtxQËld ‘eøwxëUËowË¢ßxo’, Ìo pËg Gid GKxU oiwR ÌjLwËd og iwdÖËnk awKËg oiwd AxcKwk„ xKìæÖ gøx£ßMZ oóex£? p^øw, ÌoUw awKËg„ gøx£ßMZ oóex£ ÌkËLB oKËlk oiwd AxcKwk MËr DVËg„ ÌKwlxkRkw ÌhËgxQËld Z^wËbk Awbmê oiwËR ogwBËK bÖNåUw KËk ÑbxdK gwcøZwiÔlK mÛi KkËZ pËg, Zwk AxZxk£ß Ìj jZUw mÛi KkËg ZZUw AxZxk£ß oóex£ ewËg„ xKìæÖ iÖxÆl g^wcZ IBLwËdB„ KwËkw oóeb Ìgxm pËt ÌjËZw, KwËkwUw Ki, Ggv jwËbk Ìgxm AwËQ Zwkw KZÚêZò KkËZw Ki oóebmwlyËbk Iek„ GK oiËt ÌbLw ÌjZ, cdykw MkygËbk mÛxiK xpËoËg LwxUËt xdËâQ, xdËRkw mÛi dw KËk„ gøwewkUw Ìj gwþægoóiZ dt, ÌKwlxkRkw Zw gÖËSxQËld AxPËkB, Ggv ZøwM KËkxQËld gøx£ßMZ oóex£ gRwt ÌkËL owiøgwby oiwR Mrwk IB KùeeÞKùe„

AwoËl gøx£ßMZB pËâQ oioøw„ GB bÖgÙê£ËK xdËt xK Kkw jwËg ZwB xdËt bÖxúPìæw„ iÔk Zwk DËâQb ÌPËtxQËld, IB KwkwMwk dw hwOËl iwdÖËnk iÖx£ß ÌdB G xZxd xglqY RwdËZd, xKìæÖ xK KËk Zw oºg pËg ÌoUw glËZ ewËkd xd„ iwKêo-GŠlo xgeöËgk iwcøËi oóex£pydËbk qZw bLËlk icø xbËt gøx£ßMZ oóex£k owiwxRKyKkËYk Ìj Z£ò xbËtËQd gwþæËg Zw kÕewtd oºg pËtxQl gËlB IB ZË£òk

xgËmn †kØZò„ dBËl oóex£ Ìj P×xk GB PwéløoÙxÄKwky iZ eÞØËc^wI (1809-65) xbËtxQËld, iwKêËok AwËM„ xKìæÖ eÞØËc^w ÌjLwËd xexQËt ÌMËld Ìo pËlw gøx£ßMZ oóex£k DËâQËbk RwtMwUw„ xZxd Lwkwe oóex£ I hwËlw oóex£ GB xghwRd b^wr KxkËt gøx£ßMZ oóex£ËK g^wxPËt xbËld, ÌoI þñhwËg hwËlw pËZ ewËk GB Z£ò xbËt„ kØËmwI xgeögy xQËld, iwdÖnËK iÖ£ß KkËZ ÌPËtxQËld g¬d ÌaËK, xKìæÖ xZxdI gøx£ßMZ oóex£k DËâQb Pwd xd, gké oóex£k oixgZkY ÌPËtËQd„ oóex£ oKËlkB awKËg, ZËg Ki Ìgxm dt„ iwKêo-GŠlËok Ìi#xlKZò I AMÞokiwdZw GBLwËdB Ìj, Z^wkw IB gøwewkUwB iwËdd dw, Z^wkw Pwd oóex£ËZ gøx£ßk AxcKwk awKËg dw, AycKwk awKËg ÌMwUw oiwËRk„ oóex£ËK Z^wkw P×xk iËd KËkd dw, iËd KËkd mÛxiËKk mÛËi ÑZxk D§Ù£ iÔËløk lÖŸd„ G KwR oóex£gwËdkw KËk, oóex£k ÌRwËk„ iwdÖËnk Iek iwdÖËnk ÌmwnËYk Agowd KwËkw ekwiËmê NUËg dw, ÂËhâQwËZI oºg pËg dw, Zwk Rdø Gid GKxU oiwR MËr Z×lËZ pËg ÌjLwËd gøx£ßMZ oóex£k KZÚêZò awKËg dw„ iwKêo-GŠlo oóex£k iwxlKwdwËKB iËd KkËZd ÌoB gwþæg xhx£ jwk Iek exkgwk xdhêk KËk, kwÄÛ MËr IËV Ggv oiwR b^wxrËt awËK Ggv jwk exkgZêËdk fËl oiwËR xgeög NËU jwt„ ZwB oóex£k iwxlKwdwk eÞmíxUËK GrwËdw jwËg dw, GrwËdwUw AgwþæxgK pËg„ eÞËtwRËdk RMu ÌaËK þñwcydZwk RMËZ D£kYUw Gixd Gixd NËU dw, ZwËK NUwËZ pt, Ggv NUwËdwk Rdø eÞËtwRËdk RMËZk GËqË¢ gøx£ßMZ oóex£k qiZw - bqZw I KlwËK#ml gÖËS ÌdItw eÛËtwRd pt„

gÖËRêwtwkw gøx£ßMZ oóex£ËK ÌiËd Ìdt, ÌKddw G ZwËbk þñwËaê jwt, ogêpwkwkw Zw iwËd dw, ÌKddw G ZwËbk þñwaêxgËkwcy„ PÔrwìæ ovMÞwËi ogêpwkwkw Rty pËg, Ggv Zwkw oóex£ gøgþÿw Z×Ël ÌbËg„ GB pËâQ lqø„ xKìæÖ gÖËRêwtwËbk iËcø DbwkÐdxZËKkw kËtËQd, j^wkw ÌmwnYËK gøx£ßMZhwËg eQëb KËkd dw, MYZìè Pwd, ewkþexkK opdmylZw Kwidw KËkd„ DbwkdyxZ Z^wËbk iZgwb„ xKìæÖ DbwkdyxZ gøx£ßMZ oóex£ËK kqw KËk ZËgB Dbk, dBËl dt„ GKwËlk AwËixkKwd Kxg kgwUê fÝýU Ìj eÞwt pw¿w KËkB gËlËQd, “†W ÌfdËoo ÌiBK †W ÌdBgwko” (‘ ÌidxWO Itwl’) ÌoxU DbwkYxZkB †kZk Kaw„ eÞwPyk PwB, dBËl eÞxZËgmyËZ eÞxZËgmyËZ Klp lwMËg; GB eÞwPykB ¢ßiwMZ D^P× pt, eÞxZËgmyËbkËK xgxâQdí KËk ekþek ÌaËK Ggv Gk D^P× pItwk kob AwËo AËdøk mÛi ÌaËK„ jZB hwd KkØK DbwkdyxZ jËaÄ Dbwk dt, pItw oºg dt„

kwRw dt, kwYyI ewËkd KùeËlwKËK xdtìèY KkËZ, Ìjid ÌeËkËQd ÌgMi ÌkwËKtwk ‘oÖlZwdwk þñeí’ (1908) dwiK KùeKwxpdyËZ„ ÌkwËKtw gxëbdy xQËld„ ÌoUw ÌgwSw jwËg Z^wËK jxb Z^wk exkËgm I exkxþÿxZËZ þÿwed Kxk„ Rdô 1880ÌZ„ KlKwZw ÌaËK AËdK bÔËk, kveÖËk„ xeZw xQËld xg£gwd, xKìæÖ Aegøty I kqYmyl„ bÖB ÌQËlËK xZxd KlKwZwt ÌkËL owËpgËbk Æ×Ël exrËtËQd; xKìæÖ ÌiËtËbk xmqwt xgmðwo KkËZd dw„ ÌgMi ÌkwËKtw Kwkwgwoy xQËld„ Zwk gr ÌgwdI ZwB„ GB ÌgwËdk hynY AwMÞp xQËlw gwvlw ÌmLwk„ GKxbd xZxd gwvlw gB erxQËld„ ZwB ÌbËL xeZw ht ÌeËt ÌMËld„ “ÂcÖ erwB g¬ pBl dw-ZLd KxkiÖËdíowËK A¬Kwk KwkwMÙËp (Aaêwu gxltwbyËZ iwZwiËpk eÞwowËb) ewVwBtw xbtw xggwËpk AwËtwRd pBËZ lwxMl„” 14 gQk gtËo Ìgwd KxkiÖËdíowk xgËt pËtËQ„ ÌkwËKtwk xgËt pËtËQ 16 gQk gtËo„ þñwiy DâP xmxqZ, xgËlZ xMËtxQËld xWMÞy AwdËZ, ÌWeÖxU iøwxRËýUÛU xQËld PwKxkËZ, ÌgMi ÌkwËKtwËK DuowxpZ KËkËQd xlLËZ„ xKìæÖ þñwiyMÙpËK AwbmêwxtZ Kkgwk ÌKwËdw Dewt ÌdB, ÌoI KwkwMwkB xQl AwoËl„ þñwiy xQËld DbÖêhwny, awKËZd xZxd gwOlwk gwBËk hwMleÖËk„ bÖ:L KËk ÌgMi ÌkwËKtw xlËLËQd, 14 gQk Zwk hwMleÖËk ÌKËUËQ, ÌjLwËd GKRd gwOwly xQl dw jwk oËŠ gwvlwt Kaw glËgd, Zwkek KlKwZw GËo eÞai 11 gQk xZxd GKxU DbÖê gwxlKw xgbøwlt exkPwldw KËkËQd„ ÌjLwËd Qw¢y, xmxqKw, KiêPwky ogwB xQl DbÖêhwny„ ÌgMi ÌkwËKtw gwvlw I BvËkxR xmËLËQd xdËRk ÌPÄwt„

 ÌkwËKtw KwkwMwk ÌhËO Ìgk pËt GËoËQd; xKìæÖ ÌKwawI DMÞZw xQl dw Z^wk, kÕs dd, KKêm dd, Zwk xgËbÛwp grB owpoy, Z^wk owpo grB mwìæ„ 29 gQk gtËo xZxd xgcgw pd, Zwkek ÌaËK KlKwZwt xQËld; xKìæÖ mpk KlKwZwk DdôÖ£ß owvÆÚxZK Rygd, Zwk xgeÖl KiêËbøwM ÌKwd xKP×k oËŠB xdËRËK jÖ£ß KkËZ ewËkd xd„ KlKwZw xgmðxgbøwlËtk dd, xZxd pËld owLwItwZ ÌiËiwxktwl Æ×Ëlk„ eËa Ìgk pËgd Ìo þñwcydZw xQl dw; xKìæÖ ZwB gËl AìæeÖËkk iwdxoK KwkwgwoËK xZxd KLËdw ÌiËd Ìddxd, eËb eËb gwcw, eËb eËb lvNd„ exkËgËmk AxKxéZKkZw, exkxþÿxZk ÑgxkZw oiþæ xKQÖËK bÖpwËZ ÌVËl ÌKid KËk GxMËt ÌMËld xZxd, Adidyt„ AidhwËg xgbøwowMkI GKxbd GËoxQËld„ Ddxgvm mZw²yk KlKwZwËZ„ ‘oÖlZwdwo xWÛi’I GK xgûôtKk ÌlLw„ Ìo KùeËlwËKk Kwxpdy„ KwxpdyxU xjxd glËQd Zwk dwi oÖlZwdw„ Zwk cwkYw xZxd ÌRËMB xQËld„ xKìæÖ AwoËl xZxd þñeí ÌbLxQËld„ ÌbËLd xZxd GK AwúPjê RMËZ NÖËk ÌgrwËâQd„ dwi Zwk dwkyþÿwd„ GLwËd imw ÌdB, eÖxlm ÌdB, Amwxìæ ÌdB„ KwkY xK? KwkY GKUwB„ eÖkØn GLwËd mÙvLlwg¦„ hxMdy owkw dwËi Ìj ixplw oÖlZwdwËK oŠ xbËâQ, Ìo glËQ, þñtv mtZwd ÌjLwËd mÙvLlwg¦ ÌoLwËd mtZwdyk oÖËjwM ÌKwawt? ÌiËtkw ZwB hwky xdkweb„ eÖkØnkw kËtËQ AìæeÖËk„ Rdxdkwe£wk þñwËaê xpvoÛ e I g¦ DdôwËbk Ìjid AgwËc PlwËfkwk þñwcydZw xbËZ ÌdB, ÌZixd eÖkØnËbkI ÌQËr Ìbtw jwt dw kwþæwt„ Zwkw awËK NËk„ Zwkw KËk ÌbËpk KwR„ ÌiËtkw KËk ixþæËûKk KwR„ Gk AwËQ Ìbp, Ik AwËQ id„ xghRdUw GB kKËik„ eÖkØn gëby pËlw ÌKd? pËlw xdËRk gøaêZwt„ ewmðêgZyê kwRø ÌaËK KËtKRd xgËbÛwpy, jwkw IB kwËRøk bÖ:mwod ÌiËd xdËZ ewËk xd, Zwkw ewxlËt GËo AwmÛt xdËtxQl GB kwËRø„ G kwËRøk kwYy ZwËbk AwmÛt xbËtxQËld„ ÌbËgdB, xZxd døwËtk eÞxZewlK, AdøwËtk ovpwkK„ ZLd lwMl jÖ¦„ bËl bËl ÑoxdKkw (ogwB Zwkw eÖkØn) AwpZ I xdpZ pËZ lwMl„ kwRø xgedí, eÖkØn xd:Ëmn eÞwt„ xK Kkw jwt? ogwB bÖxúPìæwMÞþæ„ Awpwk xdbÛw g¬ pgwk De¢ßi„ ÌmËn GxMËt GËld xgmðxgbøwlËtk eÞcwd„ glwk AËeqw kwËL dw Ìj xZxd ixplw Ggv Zwk xgmðxgbøwlËtI Qw¢ ÌdB, ogwB Qw¢y„ bÖB pwRwk ÌþñâQwËoxgKw xdËt kIdw xbËld„ dw, oyiwìæ ejêìæ jwdxd Zwkw„ pwZwpwxZ KËkdxd m¢ØeËqk oËŠ„ ÑgšwxdK e¦xZËZ ovMÙpyZ oÔËjêk xKkY bÔk ÌaËK xdËqe KËkËQd m¢Ø oyiwËìæ„mZ opoÛ oÔjê iËZêø ÌdËg GËl Ìjid eÞgl Zwe oÙxÄ pgwk Kaw ÌZid Zwe xdxq® pËtxQl m¢ØeËqk xbËK„ Zwkw ewxlËt g^wËP dw, jÖ¦ KkËg Ky„ jÖ¥jw¢wk AwËM, Acøqw mZê xbËtxQËld eÖknËbk ogwBËK AìæeÖËk eÞËgm KkËZ pËg„ ebêwk eÞËtwRËd GUw AwgmøK„ ÌoB ÌaËK eÖkØnkw ogwB NËk awËK„ ÌiËtkw AwËQ gwBËk„ xdkØebÛËg„ oÖlZwdw eÖkØnmwxoZ ekwcyd hwkZgËnêk ÌiËt, PlwËfkwt x§cw xQl eÞaËi, lŒw I ovËKwP RxrËt jwxâQl ew; hxMdy owkw glËld, “G kwËRø Aid eÖknedw PlËg dw, ÌiËtkw GLwËd þñwËâQËëbø PËl„” ÌgMi ÌkwËKtwk GB ÌlLwxU Zwk þñwiy GK xd:mðwËo eËrxQËld; eËr BvËkxRËZ gËlxQËld, “G GKxU ht‰k eÞxZËmwc„” p^øw, ZwB„ xKìæÖ gøx£ßMZ dt„ eÞxZËmwcUw oixÄMZ„ ZwQwrw eÖknËK gëby Kkw ÌkwËKtwk lqø dt„ lqø dwkyËK iÖ£ß Kkw„ Ìj Rdø xZxd xgšwdËK xdËt GËoËQd Zwk GB ÌlLwt„

eÞxZËmwc dt,AwoËl xZxd Pwd iÖx£ß„ iwdÖËnk Rdø eÞKÚxZk hw«wËk kËtËQ Af×kìæ oóeb, ÌoB oóeb gøgpwk KËk RygdËK DdíZ Kkw AwgmøK„ eÖkØnËK R² Kkw lqø dt„ IB KùekwËRø bÖxU ixplw xgmðxgbøwlt kËtËQ„ AwiwËbk ÌbËmk Ìi#lgwbyËbk ÌKD ÌKD þñZìè ixplw xgmðxgbøwlËtk eqewxZ, xKìç ÌgMi ÌkwËKtwk xgmðxgbøwlt Ìi#lgwbyËbk dt, Zwk lqø ÌiËtËbkËK ÌeQËdk xbËK ÌVËl ÌbItw dt, owiËdk xbËK GxMËt ÌdIt„  G pËâQ šwd-xgšwËdk oÙxÄmyl MËgnYwËKëbÛ„ Awk G šwd Aaêpyd KÓUZËKêk KwkØKwjê oÙxÄk xKvgw mmw ÌaËK oÔjêxKkY ÌgkKkgwk dt„ (Mwxlhwko UÛwËhlo bÛÄgø) G pËâQ iwdÖËnk oóeb gÙx¦k„ xgmðxgbÛwkt bÖxUk GKxU  AwxgûKwk KËkËQ ÌiN ÌaËK ewxd ovMÞËpk e¦xZ, jwk fËl iwdÖnËK Awk AwKwËmk xbËK ZwxKËt awKËZ ptdw„ AekxU AwxgûKwk KËkËQ Ìo#k mx£ß ovMÞËpk e¦xZ, Ìj mx£ß xbËt kwdíwgwdíw  ÌaËK jÖ¦xgMÞp ejêìæ ogxKQÖ Kkw jwt„ IB kwËRø GËkwËeöd PËl„ Ikw xgbÖøu mx£ß gøgpwk KËk KÚxnKwËjê„ þôkY Kkw ÌjËZ ewËk Ìj ÌgMi ÌkwËKtw jLd G ÌlLw ÌlËLd ZLd hwkZgËnê xgiwd bÔËk awK, ÌiwUk Mwry GËo awKËlI xZxd ÌbËLdxd„ xgbÖøumx£ß oóeËKêI Zwk ÌKwd eÞZøq cwkYw xQldw„ ÌiN ÌaËK ewxd I oÔjê ÌaËK mx£ß ovMÞËpk ÌPÄw ÌoKwËl xgšwdykwI KkxQËlddw„

 ÌgMi ÌkwËKt Zwk og ÌlLwËZB oiwd owpoy„ xZdxU DbwpkY xbB„ þèy RwxZk AgdxZ dwËi eÞgˬ xZxd gËlËQd, ÌKwd hMíy iþæËKw£lËdk ÌPÄw KxktwËQd, ZLdB KËiêk ÌbwpwB gw mwËþèk gPd kØe AþèwNwËZ Zwpwk iþæK PÔYê pBtwËQ„ bwoËZòk xdbmêd eÞgˬ xlËLËQd, KwkwMwËk gëbyMY Ìl#pxdxiêZ Ìgry eËk Awikw AwbËkk xRxdn gxltw, þñdêËk#Ëeøk Ìgry Aaêøwu il exk„ DpwËbk pwZKxr Ìl#pxdxiêZ AwiwËbk pwZKxr þñdê gw Ìk#eøxdxiêZ P×xr„ glw gwÉlø, Ìlwpwk gwkwI gwb ÌbIt ptdw„ K×K×Ëkk MËl Mlwg¦(­) ÌbxL, Dpwk AdÖKkËY Ìgwc pt AwiwËbk RËrwtw xPK xdxiêZ pBtwËQ„ Amñ, pþæy eÞhÙxZ e Ìl#pmÙvLËl Awg¦ awËK, ÌoBkØËe Awikw þñYêmÙvLËl Kª ÌmwxhZ Kxktw iËd Kxk pwk exktwxQ„ ÌMw-þñwiy glËbk dwxoKw xg¦ Kxkt dwKbxr ekwt,GËbËm AwiwËbk þñwiy AwiwËbk dwËK ÌdwlK ekwBtwËQd„ ......... AZGg ÌbxLËld hxMdy„ AwedwËbk H gÉiÔlø AlvKwk†xl bwoËZòk xdbêmd gøZyZ Awk Ky pBËZ ewËk? Awgwk iRw ÌbLÖd, jwpwk mkyËk bwoËZòk xdbmêd jZ AxaK, xZxd oiwËRk ZËZwxcK iwdøwMdøw„” G eÞg¬ 1905 owËl ÌlLw„

 ÌgMi ÌkwËKtw xdúPtB Uiwo iÖËkk ÌlLw eËrdxd„ xKìç þñdê-Ëkweø oóeËKê bÙxÄhxŠ eÞwt Axhdí„ ÌkwËKtwk GB KùeKwxpdyxU Agmø jZ eÞËmík Rgwg Ìbt Zwk ÌPËt Ìgmy eÞmí D¤wed KËk„ iÔl eÞmí†Ëlw owcwkY„ GB kwRø eÞxZÅw pËg KyKËk? x§ZytZ, GËK kqw Kkw jwËg ÌKwd DewËt?  ÌbLw jwËâQ GLwËd Ìodwgwxpdy kËtËQ„ Zwkw jxb pfwu GKxbd qiZw bLl KËk Ìdt, Ggv owixkK AwBd Rwky KËk gËo xK¹w jxb Zwkw ewmðêgZy kwRwk oËŠ ÌjwMowRo KËk AìæNwZy ZuekZw Pwlwt? ÑodøËbkËK xK bxiËt kwLw pËg, GLd Ìjid eÖkØnËbk AwUËK kwLw pt? ZwpËl ÌZw Awgwk ÌoB Aowiø„ eÖkØnËbk Agkئ KËk ÌiËtËbk mwod ÌZw Awgwk ÌoB AdøwËtkB oÙxÄ KkËg Ìj AdøwËtk xgkØ˦ ÌiËtkw GLd eÞxZgwbiÖLk„

AwoËl KùeKwxpdy†ËlwËK xgbøiwd gøgþÿwk AwìæxkK oiwËlwPdw xpowËgB ÌbLËZ pËg, oioøwk eÞKÚZ oiwcwd xpowËg dwËbËL„ ;GKwËlk iwdÖn AwËMk iZ Kùedwxgloy dt gËlB Ìgwc pt GLd Awk KùeKwxpdy ÑZxk ptdw, jwpt Zwk gké bÖûKùeKwxpdy„ ÑgšwxdK KùeKwxpdy†ËlwËKI IB ÌMwË¢B Ìflw oŠZ„

IB Ìj kgyëbÛdwa, Rdô ÌkwiwxëUK, xZxdI xKìç KùeKwxpdyËZ xgmðwo KkËZd dw„ xZxd ÂhËZ xgmðwoy, xKìç AÂhËK AgmøB RwdËZd, eÞiwY Zwk xP¢Klw, eiwY xm ZyËaêk iËZw KxgZw„ AÂhËK RwdËZd gËlB Zwk Âh xgmðoËjwMø, dBËl ÌKgxl hwgwlÖ pËZw„ AÂh oóeËKê oËPZdZwB ZwËK Agwþæggwby pËZ Ìbtxd„ ptËZw IB šwdB ZwËK xgkZ KËk awKËg KùeKwxpdy kPdw ÌaËK„ xZxd gké bÖûKùeKwxpdy xlLËld, k£ßKkgy I ZwËok ÌbËm„

xKìæÖ ÌeöËUwI xK RwdËZd dw Ìj, KùeKwxpdx ÌUËK dw? RwdËZd„ ‘eÞRwZËìèk ÌlLKËK ZwB Z^wkB L¡ kPdw ‘¢ßwBxUAwo’-G glËZ Âxd Ìj, iwdÖËnk iËcø ÌbgZwk †Y jLd KiËZ awËK ZLd htwdK bÖËjêwM ÌbLw Ìbt„ GK oiËt GB †Y KËi AwËo, iwdxgK bÖgêlZwk oËŠ Zwk Nd Nd I iw¢wxZxk£ß ximÛËY mx£ß bÖgêl pt, iwdg eÞKÚxZB eÞcwd pËt IËV„ ZLd, GB bÔhêwMø opø KkËZ dw ÌeËk, iwdÖn AwPkY KËk AËmwhd, Ggv jwk ÌPwL AwËQ ÌbLgwk Ìo ÌbËL Ìj bÙxÄMÞwpø kÕËUB iwdÖn dyËP ÌdËi ÌMËQ, ÌKddw iwdÖn ZLd Zwk xdËRk oËgêwuKÚÄ †YB pwkwËZ gËoËQ„ Aaêwu Awmw awËK Ìj KùeËlwËK iwdÖn AwPkY KkËg AxZiwdÖËnk iËZw, ÌoB AwmwB o¹l KùeËlwËKk Rdø, xKìæÖ G Awmw gwþægoóiZ xKdw G xdËt KùeKwxpdyk Awxb kPxtZwk iËdB ovmt xQl, ÌbLw jwËâQ„

ZËg jZB Agwþæg ÌpwK, jwËK Awikw xdxbêÄ I gøweK Dht AËaêB KwkwMwk gxl Zwk oËŠ KùeËlwËKk oóeKêUw eÞZøq; IB KwkwMwk ÌhËO Ìgk pgwk AwKwváqw ÌaËKB KùeKwxpdyk Rdô„ ÑgšwxdK oiwRZìèykw KùeËlwKËK gwþæxgK KËk Z×lËZ Pwd owiwxRK §ë§ËK jawjahwËg gÖËS I KwËR lwxMËt„ 1871-G iwKêo Awmw KËkxQËld Ìj, Z^wk Kùedwk RMu oÙxÄ pËtËQ eøwky KxiDËd; ÌoB KxiDd xKìæÖ ÌhËO ÌMËQ 72 xbd eËk„ ZgÖ iwKêo-GËŠlo bËid xd; Z^wkw xlËLËQd, widÖnËK D§¦ KËkËQd, xgeögy eÞx¢ßtwt ÌjwM xbËtËQd„ eøwky KxiDËdk 46 gQk eËk kØm ÌbËm xgeög pËtËQ„ Ìo xgeög QxrËt ÌMËQ ÌbËm ÌbËm„ 72 xbd dt, 72 gQk eËk AwR oiwRZwxìèK xgmð Awgwk dwdwd PøwËlË™k iÖËLwiÖxL„ ZgÖ Gk eËkI iÖx£ßk AwËëbwld xdúPtB GxMËt jwËg, eÔËgêk og AxhšZwk owk o‰ld KËk, WwkDBdyt xggZêËdk eËa dt, ÌpËMlyt §wxë§KZwk ea cËk„ KwkwMwk ÌhËO KùeËlwK eÞxZÅwk xgeög Gixd Gixd NËUdw, ZwËK oËPZd hwËg ovMxVZ KkËZ pt„ Kwiêogwb Adø iZgwb ÌaËK xgËmnhwËg þñZìè GBLwËd Ìj, Zw ÌKgl Z£ò dt, eÞËtwMI gËU, Z£ò I eÞËtwËMk Ìj#aZwt Ìo xgmðwo KËk„ Ggv GB iZgwb xdxbêÄ oiwËR KløwYKkkÕËe eÞjÖzKZI pËtËQ, ÌjidxU Adø iZgwb ptxd„ Awk eÞjÖ£ß Ìj pËtËQ Zwk KwkYI Gk AhøìæËkk ÑgšwxdKZwk ÌhZËkB kËt ÌMËQ„ iwKêogwb GKxbËK Ìjid bmêd AdøxbËK ÌZixd KËiêk eaxdêm, Ggv Gk oÙxÄmyl I NUdwgÉl BxZpwËo GB iËdwhwg GK oiËt xdúPtB xQk Ìj, xgeög oiwRxgKwËmk Axdgwjê KwjêKwkÐdB NËU jwËg, Zwk Rdø gøþæ pgwk AwgmøKZw ÌdB„ Kwlê KwDBxÆk (1854-1938) iËZw ovËmwcdgwbxgËkwcy K›k iwKêogwbyI ovobyt e¦xZËZ xgeöËgk xbËK G†Ëdw jwËg gËl xgmðwo KkËZd Ggv ox¢ßthwËg xgeöËgk eìÿw D¨wgd dw KËk Zwk HxZpwxoK AxdgwjêZwk Iek xdhêk Kkw Pwrw MZøìæk ÌbËLd xd„ Ìlxdd KwDUxÆËK ÌeQËd ÌfËl GxMËt ÌMËQd, xZxd RwdËZd xgeögËK MËr bÖlËZ pt, oËPZd ÌPÄwk icø xbËt„ ekgZyêKwËl iwI Ìo Z×O Ìj gËlÐQd, xWËik ÌhZk ÌaËK QwdwxU AwedwAwexd Ìgk pËt AwËo dw, ZwËK gwBËk ÌaËK Zwe xbËZ pt, ÌoB Z£òI ÌlxddB eÞxZÅw KËk ÌMËQd„ ‘xK KkËZ pËg’ (1902) dwiK ÌoB AxZ†kØZòeÔYê gBxUËZ xZxd exkûKwk KËk ÌbxLËtËQd Ìj, mÛxiK ÌmÛYy AwedwAwexd oËPZd pËg dw, ZwËK gwBËk ÌaËK xMËt oËPZd KËk Z×lËZ pËg„ ZËg iwI’Gk IB DeiwËZ ewaËk Zw xbËl ewak Ìj ewakB ÌaËK jwËg, Zw ÌaËK Qwdw Ìgk pËg dw GB Avm Ìj kËtËQ Zwk oiwcwdI ÌlxddB xbËt ÌMËQd, IB gBËZB„ ewak ewak awKËg dw, oRxg pËg Zwk ÌhZËkk §ë§ËK jxb oRyg KËk ÌZwlw jwt„ GBLwËd ewxUêk hÔxiKw„ xgeög Ìj þñZ:ýfÓZê ÌKwËdw xgËýfwkY dt, Ìo Ìj GKxU oÖexkKxùeZ I oÖxdtxìèZ AhÖø¤wd, jwk Rdø PwB GKxU oxVK Z£ò I GKxU oxVK ewxUê-GB eÞZøt iwKêogwb- ÌlxddgwËbk Aexkpwjê Avm„ iwKêËok oiowxtK xiKwËtl gwK×xdd (1814-1876) PËl ÌMËQd KwDUxÆk xgekyZ eÞwËìæ, xZxd xgmðwo KkËZd mÛxiK ÌmÛYyk þñZ:ýfÓZê AhÖø¤wËd, Ìj Z£ò eøwky KxiDËdk gøaêZwt Ggv ekgZyê AËdK ÌqË¢ gøaê I xgeŒdK gËl eÞiwxYZ pËtËQ„ hwkËZk dKmwlgwry AwËëbwld GB xgmðwËok ÌbwËnB bÖÄ xQl gËl Ìj AxhiZ AwËQ Zw Ajawaê dt„23

iwKêogwËbk eÞËtwM dZ×d dZ×d kÕe xdËtËQ, jwËZ Zwk ÑgšwxdKZwB dZ×d KËk eÞiwxYZ pËtËQ„ Zwx£òK xpËoËg ÌeöLwdh (1856-1918) xQËld AowcwkY Ìlxdd Z^wk KwQ ÌaËKB iwKêogwby xgeöËgk eÞwaxiK xmqw xdËtxQËld, xKìæÖ ÌeöLwdh iwKêogwbËK kØm ÌbËm xKhwËg eÞËtwM Kkw jwËg Ìo eËak xdËbêm xbËZ ewËkd xd, Ìlxdd ÌeËkËQd, Ìj Rdø xgeögy xpËoËg Ìlxdd Addø„ eËk GKxU KÚxneÛcwd ÌbËm, mÛxiK ÌmÛYy ÌjLwËd KÚnËKk Z×ldwt q×bÛ, ÌoLwËd ogêpwkwk ÌdZÚËZò xK KËk Adøwdø ÌmÛYyËK oËŠ xdËt MYZwxìèK xgeög oóedí Kkw jwt Zwk iwKêoyt ea L^ÖËR Ìgk KËkËQd iwI Ìo Z×O, Ìj Rdø xZxdI iwKêogwËbk BxZpwËok AìæMêZ pËt ÌMËQd, Ìjid xfËWl KwËýUÛw pËtËQd, løwxUd AwËixkKwt RwZyt jÖ¦ËK ÌmÛYyjÖ˦ exkYZ exkYZ Kkwk kYËK#ml D¨wgd KËk„

iwKêogwb eÙxagyËK gÖSËZ dt ÂcÖ, gblwËZI Pwt, gÖËS xdËt ZËg gblwËg„ KùeËlwËK Ìe^#QËg Ìo þñËeí dt, gwþæËg„ ÌmKoeytËkk ‘xb ÌUeËeýU’ dwUËKk hwggwby þñwxeíK M™wËlw Gid GKxU gøgþÿwk þñeí ÌbËL ÌjLwËd xgwgb xgo¹wb awKËg dw, awKËg ÂcÖ mwxìæ, IB gøgþÿwUwËK AZøìæ Agwþæg iËd pt, ÌKddw gwþæg oZø pËâQ, IB dwUKB eÞiwY KËkËQ, hwBËtk oËŠ hwBËtk xgmðwoNwZKwZ„ iwKêogwb IB gwþægZwËK jwbÖk owpwËjø gbËl ÌbËg dw, owiwxRK xgeöËgk icø xbËt gbËl xbËt dZ×d gwþægZw MËr Z×lËg„

3

GB Ìj KùeËlwËKk Kaw glxQ Awikw, GËZ kwËÄÛk hÔxiKwUw xK? ÌKwËdw KùeËlwËKB kwÄÛËK xdtìèYKwky eÞxZÅwd xpËoËg ÌbLwËdw pt xd„ iwKêogwbB eÞai þeÄ KËk ÌbLwk Ìj, kwÄÛ xRxdoUw xK„ GZKwl iËd Kkw pËZw Ìj, kwÄÛ pËâQ GKxU xdkËeq eÞxZÅwd, iwKêogwb xdkËeqZwk IB iÖËLwmxU xQ^Ër ÌfËl xbËt kwËÄÛk xdjêwZdKwky Pxk¢xU DËdôwxPZ KËk xbËtËQ„ iwdÖn kwËÄÛ gwo KËk, Ìj kwËÄÛ pËâQ ÌoB hynY ÑbZø jw ÌmwnK ÌmÛYyk Awšw gpd KËk ÌmwxnZ ÌmÛYyk Iek xdeyrd Pwlwt„ GB pËâQ kwËÄÛk Pxk¢„

iwKêo ÌpËMl ÌaËK §Ëë§k  Z£òxU xdËtxQËld, xKìç ÌpËMËlk hwggwb Ìddxd„ ÌpËMËlk hwggwby Z£ò GKxU xgmð AwZôwËK ÌbLËZ ÌeËtËQ, Ìj AwZôw xdËRËK xdkìæk exkeÔYê KkËQ, Ggv IB Z£ò kwÄÛËK iËd KËkËQ ÌoB AwZôwkB GKxU kØewtd„ kØËmw Ìj gËlËQd iwdÖn RËdô þñwcyd pËt, xKìç RËdôk ek ÌbËL Ìo ogê¢B ekwcyd ÌoB iËZk xgekyËZB ÌpËMËlk iZ„ xZxd iËd KËkd oiwR ovMVËdk oËgwêâP ejêwt pËâQ kwÄÛ Ggv kwËÄÛk icø xbËtB ÌKgl þñwcydZw ARêd Kkw oºg„ gwBËk dt„

iwKêo GB hwggwby iZxU KLËdwB MÞpY KËkdxd„ GUw oZø Ìj iwKêo kwÄÛ oóeËKê ZZUw ÌlËLdxd jZUw AaêdyxZ oóeËKê xlËLËQd, xKìç Zwk iËcøI Zwk g£ßgø þeÄ„ Agmø GB g£ßgø ¢ßiwìñËt þeÄZk pËtËQ, AxhšZwk KwkËY„ KxiDxdýU ÌixdËfËýUwËZ (1848) iwKêo-GËŠlo xlËLËQd, AwcÖxdK kwËÄÛk xdgêwpy pËâQ gÖËRwêtwËbk kwÄÛËK PÔYê Kkw Qwrw mÛxiK ÌmÛYyk iÖx£ßk ÌKwdI Dewt ÌdB„

eÖkwËdw kwÄÛËK mÛxiK ÌmÛYyk xdRþñ þñwËaê gøgpwk Kkw jwËg GB cwkYw AËdËKkB xQl, iwKêËok oiwRZìèy g¬Ö fwxbêdwëb løwoËlkI (1825-64) xQl„ xZxd iËd KkËZd kwÄÛËK xdtìèY Kkwk Rdø ZwËK mx£ßmwly Kkw bkKwk„ iwKêo xdËR eÞai RygËd iËd KkËZd gÖËRêwtw kwÄÛËKI ogêRdyd ÌhwUwxhKwËkk icÛ xbËtB xd:Ëmn KËk ÌbItw oºg pËg„ eËk gwþæg AxhšwZ ÌaËK xhdí xmqw ÌeËtËQd„ Ìlxdd Z^wk bÛØZ pwËZ ÌlLw Ggv xgeöËgk KwkËY Aoiw® xKìæÖ Z^wk kPdwglyk iËcø ogËPËt iÔløgwd ‘kwÄÛ I xgeög’ (1917) MÞìÿxUËZ kwËÄÛk ovšw xbËZ xMËt §øaêpydhwËgB gËlxQËld Ìj, kwÄÛ pËâQ ÌmÛYy §Ëë§k iyiwvowpydZwk fl I eÞKwm„ kwÄÛ jLd DËg jwËg ZLdB ÌKgl þñwcydZw I eÔYê MYZìè ARêd oºgek pËg, Zwk AwËM dt„ AwËkw ÌbLwËld xZxd Ìj, kwÄÛ KLËdwB DËg jwËg dw jxb dw Ìj KwkËY kwÄÛ kËtÐQ ÌoB KwkYUw Ìmn pËt jwt„ KwkYUw pËâQ, RdMYËK ÌmwnY Kkw„ xo¦wìæ ZwB opR, MYxgeögyËbkËK kwÄÛ qiZw bLl KËk xdËZ pËg, bLl KËk gÖËRêwtw kwÄÛËK ÌhËO ÌfËl ogêpwkwk kwÄÛ eÞxZÅw KkËZ pËg, Ggv ÌoB kwÄ G†Ëg