¤Zkf gøgþÿwk xbËK ÌjLwËd kwËÄÛk Awk AwgmøKZwB awKËg dw„ Ìlxdd AwËkw gËlËQd IB gBËZ Ìj, MYZìè Aaê pËâQ owiø, ZwB ÌjLwËd owiø ÌdB ÌoLwËd MYZËìèk awKwk Kaw dt„

AËdËK glËZ hwËlwgwËod Ìj, føwxoRËik oËŠ KxiDxdRËik xil AwËQ; ÌKddw bÖËUwB GKwdwtKËZò xgmðwo KËk„ xKìæÖ bÖËtk iËcø gøgcwd GKgwËkB Ìi#xlK„ føwxogwb gÖËRêwtwËbk xgËkwxcZw Kkwk cÔiÛRwl ÑZxk KËk Ìmn ejêìæ Z^wËbk GKdwtKZòËKB kqw KËk; KxiDxdRi pËâQ ogêpwkwk GKdwtKZò, ÌmÛYypyd oiwR eÞxZÅw KËk gÖËRêwtwËbk GKdwtKËZòk Agowd NUwËdw jwk lqø„

føwxoRi oiwRZËìèk Kaw gËl, eÖ^xRgwbËK Aw¢ßiYI KËk gwMwr¹Ëk, xKìæÖ Z^wk Awol m¢Ø eÖ^xRgwb dt, Awol m¢Ø oiwRZìèB„ Gk gr eÞiwY mÛxiK ÌmÛYyËK xdjêwZËdk jìè kwÄËK Ìj AwËw Ìgxm mx£ßmwly, AwËkw Ìgxm ht‰k KËk ÌZwlw„ DbwkdyxZ Pwt kwÄÛËK bwËkwtwd KËk kwLËg, føwxogwb kwÄÛK ÑbËZø exkYZ KËk„ xKìæÖ IB Ìj Ìo gYêgwbI RwZyt Ap‰wËkk AxZxdiíþækgZyê owvÆÚxZK cµxd ÌZwËl, Awr¹k oÙxÄ KËk, iwdÖnËK Ìqewt Gk ÌhZËk ÌoB KwRxUB Ìo KËk ÌfËl jw DbkdyxZ KËk ¸bhwËg, KwRxU pËâQ ÌmÛYyËmwnYËK Awrwk KËk kwLw Ggv gøx£ßMZ oóex£ËK kqw Kkw„ iÖËowxldy ÌZw þeÄ KËkB glËZd Ìj Z^wk AaêÐdxZK gøgþÿwk lqøB pËâQ gøx£ßMZ oóex£ËK mÛ¦w, kqw I oóeowxkZ Kkw„ kgyëbÛdwa GKoiËt iÖËowxldyk ÌdZÚZò ÌbËL xKQÖUw xg¸wìæ pËtxQËld, xKìæÖ føwxogwbËK xPdËZ Z^wk xgl¹ ptxd, xZxd DMÞ RwZytZwgwËbk xgËkwxcZw KËkËQd, Ggv oiwRËK kwËÄÛk Iek †kØZò ÌbËgd ÌhËgËQd„ xKìæÖ gwþæËg kwÄÛ xQl IeËk, Ìj gwþægZw Z^wk ‘k£ß Kkgy’ I ‘ZwËok ÌbËm’ Ag†xŸZ awËK xd„

‘qiZw’ oóexKêZ Z^wk gBËZ gwUÛw« kwËol GKxU Pyd Ìbmyt MËùek Kaw gËlËQd„ ÌoB MËùe GK gÙ¦wËK ÌbLw ÌMËlw gËd gogwo KkËQ„ Z^wËK xRËšo Kkw pËtxQl xZxd ÌoLwËd ÌKd, ÌjLwËd gwN awËK„ RgwËg gÙ¦w gËlËQd, Zw awK×K, ÌoLwËd ÌZw kwRw ÌdB„ kwRw Zaw kwÄÛ IB kKiB ht‰k, xdËmn KËk ÌoKwËd ÌjLwËd cdy I bxkbÛ AwËQ„ GB oZøUw AþeÄ KËk kwLwk dwdw gøgþÿw kËtËQ, xKìæÖ j^wkw iwdÖËnk iÖx£ß Pwd Z^wËbk eËq GB oZøxUËK ewm KwxUËt jwgwk ÌKwËdw Dewt ÌdB„

oiwcwd gøx£ß þñwcydZwt pþæËqe KËk gËl kwÄÛyt KZÚêZòËK AoCKwk Kkwk iËcø ÌdB, ÑdkwRøgwbykw ÌjidxU KkËZ Pwd; kËtËQ ZwËK AeÞËtwRdyt KËk ÌZwlwËZB, iwKêogwbyËbk ÌjUw DË¥mø„ ZwuejêeÔYê GB Ìj, kwËÄÛk AìæcêwËdk þñeí ÌKgl Ìj iwKêogwbykw ÌbËLËQd Zw xKìæÖ dt, ÌmKoeytËkk ÌoB M™wËlwI ÌbËLxQl, Zwk KùeËlwËKI kwÄÛ ÌdB„ AwrwB m’ gQËkk gøgcwËd þñwxeíK I xgeögy GKB þñeí ÌbËL eÞiwY KkËQd kwËÄÛk awKw dw awKw eÞmíUw KËZw RkØky„

KùeËlwK xgmðwoy ÌeöËUw I iwKêËok ÌhZk oËitk gøgcwd AwrwB pwRwk gQËkk, bÙxÄhxŠk ggøcwd AwËkw Ìgxm„ ÌeöËUw xgeögxgËkwcy, Awk iwKêo ÌZw xKQÖB dd, jxb xgeögy dw pd„ Rwiêwdy, fÝwëo, Bvl« ÌjLwËd xgeöËgk eÞxZiÛÖxZ, ÌoLwËdB xZxd„ Z^wk AwbËmê AËdK ÌbËm xgeög pËtËQ, xKìæÖ ZgÖ iwKêogwb-xgËkwcykw Ìj gËld Z^wk hxgnø§wYy†Ëlw o¢ ptxd AweZ bÙxÄËZ ÌoI ÌZw xiËaÛ dt„ Ìjid, kwËÄÛk IB DËg jwItwUw; kwÄÛ ÌZw DËg jwtxd, gké ¢ßiwMZ mx£ßmwlyB pËtËQ„

KwkY xK? kwÄÛ jxb pt ÌmÛYy-§Ëë§k eÞiwY I flmÞØxZ, ZwpËl xK cËk xdËZ pËg Ìj, oiwRZwxìèK xgËmðI ÌmÛYy kËtË ÌMËQ, lÖ® pËt jwtxd? AwoËlB ZwB„ ÌoLwËd oóex£gwd ÌmÛYyk Agowd NËUËQ xVKB, xKìæÖ AwilwZìè ÌmÛYy xpËoËg xdËRËK eÞxZxÅZ KËk xdËtËQ„ GB AwilwZËìèk qiZw gøx£ßMZ oóex£k exkiwe xbËt iwew jwËg dw, GËK ÌbLËZ pËg xo¦wìæ Ìdgwk qiZw xgPwk KËk Ggv ÌKwd ckËdk owiwxRK ijêwbw I oÖËjwMoÖxgcw Ìo ÌhwM KËk Zwk xdxkËL„ AwilwZìè oóeËKê ÌpËMlyt cwkYw xQl GkKi Ìj, G pËâQ ÌmÛYyxdkËeq; oKl ÌmÛYyk þñwaêkqwk eÞËtwRËd xgxhdí ÌmÛYyk iËcø icøþÿZw KkwB Gk KwR„ iwKêo G iZ eÞZøwLøwd KËk ÌbxLËtËQd Ìj, xdËRk AxþæËZòk Rdø kwRÐdxZK xgËhbËK DuowxpZ Kkw Ggv oiwËRk þñwËaêk qxZ KËk xdËRk þñwaêËK kqw KkwB Gk KwR„ UÛUxÆk bÙs cwkYw xQl Ìj, AwilwZìè GKxU owvÆÚxZK oioøw, G ÌoLwËdB ÌgËr IËV ÌjLwËd Ñgniø kËtËQ, Ggv Gk lqø gþæÖk mwod, iwdÖËnk ÌdZòZò ÌbItw dt„

Awk jLd xgeög NUËQ kØi ÌbËm ZLd ÌoB Aowiwdø xgeögy dwky, ÌkwRw lÖKËRigÖMê, Rwiêwd kwÄÛyt ggêËkkw j^wËK AwUKwgþÿwt pZøw KËkxQl xdiêihwËg, ÌlxdËdk xjxd GKB oËŠ g¬× I oiwËlwPK xQËld, xZxd KwkwMwËk gËo xgeöËgk ovgwb ÂËd grB Awmwgby pËtxQËld, xKìæÖ ÌoB oËŠ xZxd oZKê KËk xbËtxQËld AwilwZwxìèKZwk xgeb I þñZ:ýfÓZêZwk eÞËtwRd oóeËKê„ Ìlxdd xgeög oºg KkËld ewxUêËZ MdZwìèK ÌKxëbÛKZwk dyxZ eÞxZÅw KËk, Ìj- ÌKxëbÛKZwk iÔl eÞZøt pËâQ ovLøwlNÖ ovLø†kØËK, mwLw ÌKëbÛËK Ggv oboøkw ÌKëbÛyt KxixUËK ÌiËd ÌdËg„ GB ÌiËd ÌdItw Ggv kØm RwkZËìèk xdiêi ÑþñkmwoËdk KwkËY RdoiaêdËK xgþæÚZ xKìæÖ ÌdZÚZòËK ÌMwed kwLwk eÞËtwRËd ewxUêËZ AwilwZwxìèKZw gÙx¦ ÌeËlw„ Ggv ÌkwRw lÖKËRigÖMê I UÛUxÆ ÌjiUw Awm‰w KËxQËld ÌZidxUB NUl, ogêpwkwk GKdwtKZò eÞaËi ewxUêk„ eËk ÌKëbÛyt KxixUk Ggv AwËkw eËk owcwkY oóewbK ýUwxlËdk GKdwtKZò pËt b^wrwl„ xgebxU Ìlxdd xdËRB ÌbËL ÌMËld„ ÌbLw jwËâQ Ìj, oiMÞ Ìlxdd kPdwglyËZ xZdmZ gwk AwilwZËìèk eÞoŠ GËoËQ, Gk iËcø bÖB ZÚZytwvm 1920-Gk eËkk„ GK ZÚZytwvm AwËMk„24 Ggv Gk Ìmwdw jwt Ìj, ÌlxdËdk þèy ¢ß×emKwtw Awm‰w eÞKwm KËkxQËld Ìj, ýUøwxlËdk AwiËl Ìg^ËP awKËl ÌlxddËK KwkwMwËk ÌjËZ pËZw„ UÛUxÆ ewxlËtxQËld, xKìæÖ g^wPËZ ewËkdxd„ Ìlxdd Ìj MYZwxìèK ÌKxëbÛKZw MËr Z×lËZ ÌPËtxQËld, xgeög ekgZyêKwËl Zwk MYZwxìèKZwUw ¢ßiwMZ KËiËQ, ÌKxëbÛKZw ÌgËrËQ ewlöw xbËt„

UÛUxÆËK xdËt xgZKê AwËQ„ xZxd Ìj ogêwvËm xdhÖêl xQËld Zw dt, ýUøwxlËdk oËŠ xgËkwcËK xZxd gøx£ßMZ ejêwËt xdËt xMËtxQËld G AxhËjwMI ptËZw ogêwvËm xiaøw dt, xKìæÖ iwKêogwby AwËëbwlËd GB AZøìæ Ìicwgwd Ggv ogêqY xgeögy Zwx£òK I Kiyêk Agbwd DËeqYyt dt„ UÛUxÆ xgmðwo KkËZd AgøwpZ xgeöËg„ G ÌKwËdw dZ×d Z£ò dt, Gk Kaw iwKêËoB kËtËQ, xKìæÖ UÛUxÆ AgøwpZ xgeöËgk Z£òËK AwËkw þeÄ Ggv kØm xgeöËgk gwþæxgK ÌqË¢ Zw Ìj AZøìæ eÞËtwRd xQl GB oZøËK eÞxZxÅZ KkËZ ÌPËtxQËld„ UÛUxÆk iËZ (1928) AgøwpZ xgeög ovÆwËk oìæÖÄ dt„ GKxU bÖxU ovÆwk xK¹w xgRËtk ek Zw ÌaËi jwËg dw, MYZwxìèK þæËk GËo xþÿxZ lwh KkËg dw; G PlËg jZqY dw oiwRZwxìèK xgeög oóeÔYê pËâQ, Ggv ÌKgl Ìj GK ÌbËm xgeög KkËg Zw dt, owkw eÙxagyËZ, xgËmn KËk xmËùewdíZ Ìbm†ËlwËZ, xgeög ovNxUZ KkËg„

glw gwÉlø, ÌlxddI ZwB iËd KkËZd„ iwKêogwb mÛxiK ÌmÛYyk AwìæRêwxZKZwt xgmðwoy, Zwk Ìi#xkK eÞZøt GB Ìj, xgeög eÙxagyit NUËg„ kØm Ìbm, ZwB ÌoLwËdB oÔ¢ewZ NUwËdw pËlw, Adø¢ QxrËt Ìbgwk Rdø„ ýUøwxldI Ìj xhdí kKi iËd KkËZd Zw dt„

xKìæÖ GK ÌbËmB pËlw, Adø¢ pËlw dw„ gké eÖ^xRgwby xgmð GKRwU pËt ÌowxhËtZ BDxdtdËK xdxúPpß KËk xbËZ PwBl„ GK ÌbËmk xgeög Adø AËdK ÌbËmk mÛiRygy kwËÄÛk oiaêd dw ÌeËt xgedí pËg gËl Ìj Awm‰w UÛUxÆ KËkxQËld gwþæËg ZwB o¢ eÞiwxYZ pËlw„ Uiwo iÔËk ‘BDËUwxet’I Ìj xgËbxm kwËÄÛk ÑgxkZwk xgeb ÌaËK iÖ£ß xQl ÌokKi xKìæÖ iËd pt ÌKddw IB ÌbËm AdÖeÞËgmKwkyËbk Rdø mwxþæ xQl pt iÙZ×ø dw pt ÌZw gwxK RygËdk Rdø bwoZò; ÌgMi ÌkwËKtwk ‘dwkyþÿwd’I Aw¢ßwìæ pËtxQl eÞxZËgmy kwÄÛ §wkw„ KùeËlwËK jw NËU, gwþæËgI Zw NUl, xpUlwk Aw¢ßiY Kkl ÌowxhËtZ BDxdtdËK„ Pki ÑgxkZw I okwoxk Aw¢ßiËYk bkØd ÌowxhËtZ kwËÄÛk eËq AwZôiÖLy dw pËt Dewt kBl dw, ÌoLwËd RwZytZwgwby Axhiwd gwrl, Ggv Ìj kwÄÛ gøgþÿwk ¢ßiwMZ bÖgêl pgwk Kaw Ìo ÌZw pËlwB dw gké D£Ëkw£k mx£ßmwly pËt DVl„ AwilwZìè qiZwgwd pËt DVl, Ggv xdËRk Agþÿwd bÙsZk Kkwk Rdø Ñgniø oÙxÄËK DuowxpZ KkËZ awKl„ iÔlZ: IB AwilwZwxìèK xgKwËmk eÞxZx¢ßtwËZB ÌowxhËtZ BDxdtËd kwËÄÛk xgkØ˦ RdMËYk iËd AwR GËZw xgËqwh„ ¢ß×ËúPh ýUøwxldËK Aw¢ßiY KËkxQËld, xKìæÖ xdËRI xZxd AwilwB xQËld GKRd, Z^wk ÌoB Aw¢ßiËY AwilwZìèB mx£ßmwly pËtËQ,  bÖgêl dw pËt„ IxbËK owvÆxZK hwËgI ÌowxhËtZ BDxdtd GLd AwËMk RwtMwt ÌdB„ eÖx^RgwËbk oËŠ Ìo AwËewËok ea bËkËQ„ eÖ^xRgwby xgmð GLd Awk Ñodø ewxVËt Aw¢ßiY KkËQ dw xVKB, xKìæÖ Zwk ÌPËtI iwkwZôK KwR KkËQ, owvÆÚxZK AìæNêwZ NxUËt PËlËQ„ eÖ^xRgwby xgËmðk eÞPwk iwcøi†Ëlw AwR Ìj ÌKid mx£ßmwly kØiwxdtwk eÞxZxgeögy AhÖø¤wËd Zw eÞiwY ewItw ÌMËlw, jLd QtmZ ÌlwËKk iÙZ×øËK Zwkw nwU pwRwk ÌlwËKk iÙZ×øËZ exkYZ Kkl, eÞPwËkk ÌRwËk„ eÔgê BDËkwe AwR Ìj xgËqwËhk Sr Zwk iÔl KwkY AwilwZËìèk xgKwm Zaw UÛUxÆKwvxáqZ AgøwpZ xgeöËgk eúPwbeokY„ ZbÖexk þôkYyt Ìj, eÔgê BDËkwËe oiwRZìè ÌhZk ÌaËK ÌZidhwËg MËr IËVxd ÌjidhwËg MËr IVw AwgmøK xQl; AËdK ÌqË¢ ZwËK PwxeËt ÌbItw pËtËQ, xgmðjÖ˦ ÌowxhËtZ BDxdtËdk xgRËtk flmÞØxZËZ„ GKËbËm xgeög Ggv AhøìæËk owvMVxdK bÖgêlZwk KwkËY eøwky KxiDËdk eZd NËUxQl, IB bÖB bÖgêlZw oiwRZwxìèK xgËmð KwjêKk kËtËQ„

5

iwKêËok AwËkw bÖxU hxgnø§wYy oZø eÞiwxYZ ptxd„ GK, AMÞok eÖ^xRgwby ÌbËm xgeög NUwk Kaw, Zw NËUxd; bÖB, eÖ^xRgwËbk xgKwËmk bkØY icÛxK£ Ìj ¢ßiwMZ ogêpwkwt exkYZ pËg glw pËtxQl Zw pt xd„

gwþæxgK, Ggv iwKêogwboóiZ KwkËYB NËUxd„ iwKêo eÖ^xRgwËbk owiÛwRøgwby ZuekZw I lxMí eÖ^xRk Ìb#kwZôø ÌbËL jwd xd, jw Ìlxdd ÌbËLËQd„ eÖ^xRgwb dwdw ÌbËmk oóeb lÖnd„Ud KËk xdËRËK mx£ßmwly KËkËQ, Ggv xdËRk ÌbËm Rygdjw¢wk iwdËK DdíZ KËk ÌfËlËQ, Ìj DdítËdk fl IBog ÌbËmk mÛxiK ÌmÛYyI xKQÖ xKQÖ ÌeËtËQ„ Gk bÖkY mÛxiK ÌmÛYyk iËcø RwZytZwgwby eÞgYZw ÌbLw xbËtËQ, Ggv AdÖdíZ ÌbËmk oËŠ oóeËKêk ÌqË¢ ZwkwI oÖxgcwËhwMy pËt xgeögy AwËëbwlËdk PwBËZ gké AaêÐdxZK AwËëbwlËdk xbËKB Ìgxm KËk S×^ËKËQ„ x§ZytZ, iwKêogwb eÖ^xRgwbËK xUËK awKwk gøwewËk ÌdxZgwPK xbK ÌaËK owpwjø KËkËQ„ iÛxiK ÌmÛYyk AwËëbld I oiwRZwxìèK xgËmðk AgþÿwËdk KwkËY eÖ^xRgwby ÌbËmk gÖËRêwtwkw mÛxiKËbk oËŠ xKQÖ exkiwËY pËlI AwËewo KËk ÌfËlËQ, AËdK ÌqË¢ Qwr xbËtËQ, Ggv ‘KløAY kwËÄÛk’ cwkYw eÞPwk KËkËQ„ fËl mÛiRygyËbk ÌhZËk lrwK× iËdwgÙx£Uw Ìjid hwËg xgKxmZ pgwk Kaw xQl ÌZid hwËg ptxd„ ZÚZytZ, oiwRZwxìèK xgËmðI eÖ^xRgwËbk oËŠ AwËewo Kkwk eÞgYZw I AhøìækyY AoËìæwn gÙx¦ ÌeËtËQ„ Gog KwkËY iwKêo ÌjhwËg NUËg ÌhËgxQËld NUdw AxgKl ÌohwËg NËUxd„

icøxg£ ÌmÛYy Ìj ÌjidUw cwkYw Kkw pËtxQl ÌZidhwËg cµvo pËt jwËâQdw GxU iwKêogwby Zwx£òKkw ÂkØËZB lqø KËkxQËld„ Ìjid GWÖtwjê gwdêýUwBd(1850-1932)„ xZxd ÌbLËld, icøxg£ cµvo pItw bÔËkk Kaw, AwtZËd gwrËQB„ GB ÌbLwB AdøZi KwkY Ìj Rdø gwYêýUwBd ovËmwcdgwby pËt eËrxQËld„ ovËmwcdgwb AwoËl oÔ¢ewËZB ÂkØ pËtËQ„ icøxg£ dyËP xdxq® pËt mÛxiK ÌmÛYyk iËcø Ìj oóeÔYê xglyd pËt jwtxd ZwkI KwkY pËâQ owiÛwRøgwby lÖªd, Ggv IB lÖëUËdk fËl gÖËRêwtwËbk xeQÖ xeQÖ q×Ëb gÖËRwêtwËbk  oÖxgcwlwh„

 

icøxg£ GKxU ÌbwbÖløiwd ÌmÛYy„ GB ÌmÛYy ÌaËK xgeögykw GËoËQd GUw oZø, xKìç GËoËQd ÌmÛYyPÖøZ pËt ZËgB„ IB ÌmÛYyP×øxZUw dw NUËl icøxg£ kqYmyl, GidxK eÞxZx¢ßtwmylI„  GB ÌmÛYy gÖËRêwtwËbk Cnêw KËk, NÙYwI KËk KLËdw KLËdw, xKìç Zw AwbmêMZ KwkËY dt, AwoËl gÖËRêwtwËbk jw Awbmê, qÖËb gÖËRwêtwËbk AwbmêI AxgKl ZwBcdy pItw„ Cnêw I NÙYw AwËo AwbmêP×øxZ ÌaËK dt, gøaêZwk Ìgwc ÌaËKB„ mÛxiK ÌmÛYyËK icøxg£ ht KËk mÛx,K pËZ Pwtdw gËl, mÛxiK qiZwt GËl Zwk jw AwËQ ÌKËr ÌdËg GkKi Awm‰wk KwkËYI gËU„

 iwKêogwËbk iËcø Ìj ovËmwcd GËoËQ Zw iÔlZ: icøxg£ ÌmÛYy PxkË¢kB Agbwd„ icøxg£ AwËewoiÖLy Ggv gÖËRwêtwk owvÆÚxZK AwxceËZø ÌjËpZ× Zwk gogwo ZwB ÌmÛYyMZhwËg pydidøI gËU, qiZw bLl KkËZ AwMÞpI ÌbLwt Awgwk htI ewt, ÌhZËk ÌhZËk„ ZwB ÌbxL gwdêýUwBd dd ÂcÖ, KwDUxÆk  iËZw xgeögyI xexQËt jwd, Ggv ÌeLwdËhk iËZw AowcwkY idynwoóedí iwKêogwbyI Ìj AwËewopyd eËa ZwkB AwbxmêK Qw¢ GxMËt jwd, Ìo eËa G†ËZ AoóiZ pd, gké AwËewËok ekwimê Ìbd„

owiÛwRøgwËbk jÖËM q×Ëb gÖËRêwtwkwI Awk xgeögy dt„ owcwkYhwËg Zwkw AwËewoeìÿy, xKìæÖ KLËdw KLËdw Awgwk AZøìæ DMÞ„ ÌqËe ÌMËl ht‰k ÌqËe, xKìæÖ Ìo xqeÞZw xgeöËgk eËa dw xMËj gké xgeög xgËkwcyZwËZB exkYZ pt„ Wwd xbËK xMËtI ÌZw gËUB, gwi xbËK xMËjI„

WwdxbK xMËtËQ xpUlwk I iÖËowxldyk ÌdZÚËZò„ føwxogwb AwoËlB GKxU q×Ëb gÖËRêwtw AhÖø¤wd, AZøìæ DMÞ Ggv AgmøB xgeögxgËkwcy„ eÞai xgmðjÖ¦-ekgZyê pwZwmw I AaêÐdxZK iëbwk KwËl q×Ëb gÖËRêwtwkw, ovLøwt jwkw xgkwU, ÌbËLËQ Ìj ZwËbk ÌKwËdw kwRÐdxZK qiZw ÌdB„ gÖËRêwtwkw pgwk AwKwváqwËZB ÌjËpZ× PwxlZ xQl Zwkw ZwB ZwËbk xgËqwh gøx£ß gÖËRêwtwk xgkØ˦ pËlI eÖ^xRgwby ÌmÛYyxgdøwËok xgkØ˦ xQl dw; xQl gké mÛxiK ÌmÛYyk xgkØ˦, jwkw ovMÞwi KkxQl eÖ^xRgwby kwÄÛËK ÌhËO Ìflwk lËqø„ RwZyt oiwZËZìèk Awol kpoøUw IBLwËdB, dwËi oiwRZìèy, gwMwr¹ËkI ZwB, xKìæÖ ÌhZËk RwZyt, AwËkw ÌhZËk eÖ^xRgwby„ MÞwixo Z^wk ÌbËm føwxogwËbk KyxZêKlwe þñPËq ÌbËLËQd, Ggv føwxogwbyËbk KwkwMwËk gËo ÌlLw Z^wk xPxV I ÌdwËU føwxogwËbk q×Ëb gÖËRêwtw Pxk¢xUËK oÖëbk hwËg cxkËt xbËtËQd„ q×Ëb gÖËRêwtwËbk xgeögy ZuekZw GidhwËg xgeŒdK AwKwk cwkY KËk gËlB iwKêogwbykw ZwËbk Iek xdhêk KËkd dw, xdhêk KËkd mÛxiK ÌmÛYyk Iek, iËd KËkd mÛxiK ÌmÛYyB pËâQ GjÖËM eÞKÚZ xgeögy„

g^w xbËK jLd jwt ZLdI q×Ëb gÖËRêwtwËbk kwRÐdxZK AyþækZw xgeöËgk Rdø qxZKk pËt eËr„ G NUdw xgeög-eÔgêgZyê kØm ÌbËm NËUËQ, kØm xgeöËgk eËk Adø¢ Awikw Zw ÌbËLxQ, GB DeipwËbËmI ÌbLw ÌMËQ„ ÌlxdËdk ÌRøÅ ¸wZw AwËlKRw«wk oìèwogwby bËlk oboø xQËld, RwkËK pZøw Kkwk Rdø GB bl Ìj DËbøwM Ìdt Zwk exkYxZËZ ÑþñkwPwËkk xdÅ×kZw gɆËY gÙx¦ ewt, Ggv ÌlxdËdk ¸wZwËK f^wxo ÌbItw pt„ Awk ÌMwUw exkgwkB xdjêwZËdk iÖËL eËr„ ¸wZÚpZøwk GB NUdw ÌlxddËK GKxbËK xgeögy Kkl AdøxbËK q×Ëb gÖËRêwtwËbk kwRÐdxZK oìèwogwb exkpwk KkËZ ÌmLwl„

gÙxUm AwiËl DeipwËbËm oìèwogwby AwËëbwld pËtËQ„ mÛy Akxgëb oìèwogwËb xgmðwoy xQËld, eËk xZxd oóeÔYê xhdí eËa PËl ÌMËQd„ IB bÖB eaB Pki ea, q×Ëb gÖËRêwtwËbk xgeögy ea„ f^wxoKwËÅ q×xbkwi eÞwY xbËld 1908 owËl„ Z^wk KwR Aoyi owpxoKZwk, gÙxUm owiÛwRøgwbËK xdúPtB Zw Pél KËkxQl„ ÌoB oiËt, kØm xgeöËgkI AwËMk oit ÌoUw, xgeöËgk eÞKÚZ ea oóeËKê jLd cwkYw oÙxÄ ptxd, blI MËr IËVxd, oìèwogwby AwËëbwld ZLd ÂkØ pt„ GB oËŠ G oZø AgmøB þôkYyt Ìj, kwRÐdxZK bl glËZ jw ÌgwSwËZw Ìo oiËt Zwkw grB AwËewoeìÿy xQl„ oÖËkëbÛdwa gwMôy xQËld, xKìæÖ Ìjkw pl Kwikwk gwBËk g£ßÚZw KkËZd dw, Ggv Ìmn ejêìæ okKwËkk mwod exknËbk oboøeb MÞpY KËk þñwcydZwKwiy jÖgKËbkËK AZøìæ pZwm KËkxQËld„ ekwcydZwk MöwxdËZ eyxrZ icøxg£ ZkØY ¢ßigcêiwd pwZwmwk xgkØ˦ eÞxZgwb RwxdËtËQ Aþè pwËZ Z×Ël xdËt„

ekgZyêKwËl dKmwlgwry AwËëbld AËdKwvËm IB pwKwmw ÌaËKB ÑZxk pËtÐQ„ owiwxRK exkgZêËdk ÌqË¢ gÖËRêwtkwk ÌZw xKQÖ KkËgB dw, iwKêogwby bl†ËlwI ÌZid xKQÖ KkËQ dw, ogwB Zwkw q×Ëb gÖËRêwtwoÖlh AwËewoeìÿy, GUw iËd KËk IB icøxg£ ÌmÛYykB ZkØËYkw Ìgk pËt ÌMËQ„ xgeög KkËg gËl„

dKlmwlgwry AwËëbwlËdk ZkØYËbk AwìæxkKZw I owpËok xgëbÖiw¢ Ahwg xQl dw„ Zwkw xQl AwËewopyd„ xKìæÖ G AwËëbwld AwoËlB q×Ëb gÖËRêwtw PxkË¢k„ iwKêogwbx dt, ÑdkwRøgwby„ iwKêogwb RdMËYk mx£ßËZ xgmðwo KËk, dKmwlgwry xgmðwo KkËZw xdËRËbk AwZôMZ mx£ßËZ„ RdMYËK ovMxVZ dw KËk Zwkw gké RdMY ÌaËK xgxâQdí pËt eËrËQ Ggv xdËRkw eÞwY xbËtËQ xVKB, xKìæÖ xgeögËK GxMËt AwdËZ ewËkxd„

gÖËRêwtw KwkwMwËkk qiwpyd m¢Ø Kwlê iwKêo KÚnKËbk Kaw ÌZid gËldxd, Z^wk hkow xQl mÛxiK ÌmÛYyk IekB„ xKìæÖ eøwky KxiDËdk ek iwKêo oËPZd pËtxQËld xgbøiwd kwÄÛjìèËK PÔYê KËk ogêpwkwk GKdwtKZò eÞxZÅwk eÞËtwRËd mÛxiËKk oËŠ KÚnËKk HKø MËr ÌZwlwk AwgmøKZw oóeËKê„ Ìlxdd Z^wk gwþæg Agþÿwd I AxhšZwk KwkËY GB HËKøk Iek AwËkw Ìgxm ÌRwk xbËtËQd„ eËk iwI Ìo ZÖO ÌbËLËQd Ìj, Z^wk KÚnKeÞcwd ÌbËm KÚnKËK ovMxVZ dw KkËZ ewkËl xgeög pËg dw„ xKìæÖ iwI mÛxiKËK gwb Ìbgwk Kaw KùedwI KËkd xd, Ggv GI iËd KËkd xd Ìj, AwéxlK xgËbÛwËpB xgeög pËt jwËg„ hwkËZk dKmwlgwry AwËëbld iwI Ìo Z×O’ ÌK ÌdZw iËd KËkËQ xKìæÖ ÌoB ÌdZwk RdMY oxdíKUgxZêZwk lwBdxU ckËZ ewËk xd„ xgeögykw RdMËYk iËcø iwËQk iËZw o^wZwËk jwËg dKmwlgwry AwËëbwld oóeËKê oZø pt xd; iiêwxìæK Ìmwdwt, xKìæÖ ZwËbk Deiw xbËZ pËl WwŠwk iwËQk DeiwB xbËZ pËt„ ogËPËt gr Kaw, iwI Ìo Z×ËOk xmqw pËâQ ZË£òk oÙxÄmyl eÞËtwËMk xmqw, A¬ AdÖKkËYk dt; AdÖKkËYk eËa ÌMËl iwI gr ÌRwk GKRd gøaê ýUøwxld pËZd, Zwk Ìgxm dt„ dKmwlgwryk PydwdÖKkY Ìj KZUw KkØY I Agwþæg pËZ ewËk Zwk dwdw eÞiwY AwËQ,. GKUw eÞiwY GKw£Ëk gwvlwËbËm jLd iÖx£ßjÖ¦ PlxâQl ZLd dKmwl AwËëbwlËdkB GKwvËmk G cwkYw eÞPwk KËk Ìj, Pyd ÌjËpZ× Btwxptw LwdËK oiaêd KkËQ ZwB Btwxptw Lwd DeipwËbËmk dkbi xopwdÖKB pËgd Ìgwc pt„

pZøwk kwRdyxZ xKQÖ gøx£ßËK okwËZ ewËk xVKB, gøgþÿwËK okwËZ ewËk dw„ ZbÖexk xpvow eÞxZxpvowk Rdô Ìbt„ Ggv kwRdyxZ jxb AþèËK xdtxìèZ KkËZ dw ewËk ZwpËl AþèB kwRdyxZËK xdtìèY KkËZ Pwt„ ÌoËqË¢ ovMVd ÌKgl Ìj eÖxlmËK ht KËk ZwB dt, ovMVËdk ÌhZËkI GK AOm Aek AvmËK, GK gøx£ß Adø gøx£ßËK ht KkËZ iÖkØ KËk„ jwkw MYZËìèk Rdø lrËQ Zwkw xdËRkwB  AMYZwxìèK pËt b^wrwt, Ggv ovMVd xdËRB GKxU KwkwMwËk exkYZ pt„ fËl ÌRËl XÖKËl iËd pt iÖx£ß ewItw ÌMËlw„25

AowcwkY owpo I owiÛwRøgwbxgËkwcyZwk †Y xdËt gwvlwt bÖRd eÖkn GËoxQËld, oÖhwnPëbÛ ogÖ I iwdËgëbÛdwa kwt„ bÖRd bÖeËa ÌMËQd, xKìæÖ bÖRdB ÌPËtxQËld KwkwMwk ÌhËO fËl iwdÖnËK iÖ£ß KkËgd„ ÌdxZgwPK xbK ÌaËK bÖRËdk HKø xQl AwËkw GK RwtMwt„ DhËtk ÌhZkB xQl icøxg£ Dewbwd„

oÖhwnPëbÛ goÖ AËdK xbK xbËtB Z^wk ÌmÛYyk iwdÖn dd; ÌmÛYyP×øZB glw jwt Z^wËK„ xZxd xgËlËZ xMËt AwB,xo,Go ekyqw xbËtËQd, ewm KËkËQd, xKìæÖ PwKxkËZ ÌjwM Ìbd xd„ þñeí xQl ÌbmËK þñwcyd KkËgd„ ÌbmB ZLd GKUw KwkwMwk; Zwk ÌhZËk hwkZyt xoxhl owxhêo AwËkw GK KwkwMw k, xZxd oóiZ pdxd ZwËZ eÞËgm KkËZ„ ÂcÖ Ìj þñwcydZw PwBxQËld Zw dt, kwÄÛyt iÖx£ßk iËZw owiwxRK iÖx£ßI lqø xQl Z^wk„ Mw¬yk AwpµwËd owrw xbËtËQd, xKìæÖ Mw¬yk kwRdyxZ gÖSËZ ewËkd xd, eËk Zw exkZøwM ejêìæ KËkËQd„ Mw¬yk AkwRÐdxZK oiwRËogw I AwcøwxZôK þñkwR owcdwËK Z^wk KwËQ ÌKgl oÖËgêwcøB dt, qxZKk gËlI iËd pËtÐQ„ kwRdyxZËK GxMËt xdËt xMËt icøeËa AþeÙmøZw bÔk KkwËK eÞcwd KwR KËk ÌZwlwk Mw¬ygwby eÞgYZw oóeËKê oÖhwn goÖ 1932-G xlËLxQËld, “ÌKwdI ÌodwexZ jxb lrwB KkËZ KkËZ Z^wk ÑodøËbk ZÚnäwZê MÞwigwoyËbk Rl okgkwËpk Rdø Lwl Kkgwk AwËbm Ìbd ZwpËl Ìj fl pËt awËK xVK, Ìo kKi flB pËtyQl”„26 AopËjwM AwËëbwlËdk gøaêZwk Kaw glxQËld xZxd„ xKìæÖ AowcwkY oÖhwn goÖI Ìj Awgk Z^wk ÌmÛYykB iwdÖn ÌoUw eÞKwm ewt jLd xZxd oiwRZËìèk eÞoËŠ Kaw gËld ZLd„ 1935G xZxd xlËLxQËld, “og xKQÖ xgËgPdw KËk ÌbLËl GB iZB ÌewnY KkËZ pt Ìj xgmð-BxZpwËok ejêwËt KiÖøxdRi I føwxogwËbk iËcø GKxU oiìñËtk oÙxÄ pËg; Ggv oiìñt jxb hwkËZkB oÙxÄ pt ZwpËl xgûôËtk xK AwËQ”?27 AwËkw gËlËQd, IB eÞoËŠB Ìj hwkËZ KiÖøxdRi MÙpyZ pËg dw„ ÌKd pËg dw Zwk KwkYI ÌbxLËtËQd„ eÞai KwkY, KxiDxdýUkw KwRytZwgwËbk eÞxZ opwdÖhÔxZmyl dt, AaP hwkZyt AwËëbwld GKxU RwZytZwgwby AwËëbwld­hwkZgwoyk RwZyt iÖx£ßk AwËëbwld„ x§Zyt, ‘kwxmtw GLd AwZôkqwiÔlK dyxZ MÞpY KËkËQ Ggv xgmð-xgeög MËr ÌZwlwk gøwewËk AwMÞp Zwk owiwdøB”„ ZÚZytZ, KiÖøxdRËik AaêÐdxZK iZgwËbk AËdK xKQÖB Ìjid hwkZgwoyËbk pÕbËt xgËmnhwËg owrw RwMwËg, “AekeËq Gid Adøwdø iZ AwËQ jwËZ xgekyZ eÞxZx¢ßtw pËg”„ PZ×aêZ, gþæÖgwxbZw hwkZ ÌdËg dw„ eéiZ, AaêdyxZkI AËdK xKQÖ ÌdËg dw„28

lqø Kkgwk xgnt Ìj, oÖhwn goÖk bÙxÄ LÖg þñâQ„ kwxmtwk AwZôkqwiÔlK hÔxiKwk Zwuejê Z^wk KwËQ 1935-GB þeÄ xQl, jw AdøËbk KwËQ þeÄ pËZ AËdK oit xdËtËQ„ xKìæÖ xZxd jLd ÌdËg dw, ÌdËg dw gËlËQd ZLd Zwk ÌeQËd xdËZ Ìbg dw, xdËZ Ìbg dw kËtËQ AwoËl,jxbI xZxd xdËR oUw ÂdËZ ewËâQd dw„ AwËkw Ìgxm ZwuejêeÔYê jw Zw pËlw xZxd Ìj ÌKgl oiìñt Aaêøwu AwËewËok KawB gËlËQd Zw dt, IB eÞoËŠB IB oiìñtgwbËK ’owiøgwbI’ gËlËQd, Ggv ZwËK RwZyt gËl AxhxpZ KËkËQd„ þôkYyt Ìj, xVK IB oiËtB xpUlwk RwiêwdyËZ RwZyt oiwRZËìèk gwYy eÞPwk KËk føwxogwbËK GxMËt xdËj jwxâQl„

Agmø xZd gQk eËk l«Ëd (kRdx ewi bË£k oËŠ GK owqwuKwËk) xZxd þñxKwk KËkxQËld Ìj, ‘oiìñËtk’ KawUw glw xVK ptxd„ ZËg xZxd GI ÌjwM KËkxQËld, “Awxi GKawI glËZ PwB Ìj, hwkZgËnê jwkw KxiDxdRËik eajw¢y ZwËbk GKxU gr Avm KxiDxdRËik Ìj kÕe eÞbmêd KËkd, Zw RwZytZwgwbxgËkwcy gËlB Awiwk cwkYw„”29

Z^wk oiþæ owiÛwRøgwbxgËkwcy AwËgM I dZ×d oiwR Mrwk AdÖËeÞkYw oË£òI oÖhwn goÖ jxb dw ewËkd ÑgšwxdK oiwRZËìèk eÞxZ opwdÖhÔxZmyl pËZ ZwpËl ÌZw gÖSËZ ÌKwËdw AoÖxgËc pt dw Ìj, ÌmÛYyk xd:mðb I mwìæ mwod AwoËlB KZ eÞgl„

 ÌmÛYyk mwod Gi,Go, kwËtk ÌqË¢ KwjêKk pgwk Kaw xQl dw„ ÑKËmwk I Ìj#gËd xZxd xQËld exkeÔYêkÕËe xgeögy„ eÞgwËo hwkZyt KxiDxdýU ewxUêk eÞxZÅwZwËbk xZxd GKRd„ ÌlxdËdk oËŠ iwdËgëbÛdwa Kaw gËlËQd, hwkZyt þñwcydZw AwËëblËdk lwBd oóeËKê ÌlxdËdk cwkYw L¡d Kkwk ÌPÄw KËkËQd, PyËd ÌMxQËld xgeöËgk eÞËtwRËd, hwkZgËnê eÞËgËmk AwËM I eËk AdgkZ xlËLËQd xZxd„ gþçgwb I iwKêogwbËK xZxd ÌjhwËg hwkZyt ewVKËbk owiËd Z×Ël cËkËQd ÌZid hwËg Zwk AwËM ÌKD cËk xd, eËkI dt„ xKìæÖ Ìmn ejêìæ xZxdI ÌZw Awk AwËëbwlËd kËBËld dw, AwËewËok eËa ÌMËld PËl, ‘gxeögy iwdgZwgb’ dwËi GKxU iZgwb eÞPwk KkËZ PwBËld jwk AìæËk gwþæÖgwb awKËlI jwk kwRÐdxZK AwËgbdUw L^wxU hwggwby„ Ìmn ejêìæ xZxdI AkxgëbB, gþæÖgwby Akxgëb„ Z^wk RdxgxâQdíZw I AxþÿkZw Ggv PÔrwìæ exkxYxZk ÌhZk q×Ëb gÖËRêwtw ÌmÛYyPxk¢ KwR KkxQl GidxU cwkYw KkËl Ìgwc Kxk hÖl Kkw pËg dw„

q×Ëb gÖËRêwtwËbk AwËewoeÞgYZw oóeËKê ‘AÄwbm gÛØËitwËk’ iwKêo iìægø KËkxQËld Ìj, “Gkw eÖ^xR I iRÖky mÛËik bÖB PkiZwËK DËâQb dw KËk gkv ZwËbk ÑgxkZwËK eÞmxiZ KËk eÖ^xRk AwxceZø eÞxZÅw KkËZ Pwt„” oiìñËtk AìæMêZ bmêd IBUwB, gwN I pxkYËK GKoËŠ KËk ÌbItw, gwN jwËZ pxkYËK xdËRk AwpwËk exkYZ KkËZ ewËk„ q×Ëb gÖËRêwtw ÌjËpZ× Pxk¢MZhwËg gÖËRêwtwk eËq, mÛxiËKk eËq dt, ZwB AwËewËok Kaw glw Zwk Rdø LÖgB þñwhwxgK„ Ddxgvm mZw²yk Ìmn hwËM AwËixkKwt GB kKi GKUw xgeËbk M¬ ewItw jwxâQl Ìj, MÙpjÖ˦ xgRËtk Ìj ÌPZdw Zw ÌmÛYy jÖ˦k ÌPZdwt kÕe xdËZ ewËk„ Gk KwkY Agmø iwKêo GËŠlËok kPdwgly„ GB xgeb jwËZ dw NËU Zwk ÌPÄw kwRÐdxZK hwËg Kkw pËtÐQ, owvÆÚxZKhwËg Kkw pËtÐQ„ owvÆÚxZK DbËjwËMk GKxU ckY eÞKwm ewt GWItwWê Ìglwxik (1850-98) ÌlLw ‘lÖxKv gøwKItwWê (2000-1887)’ dwËi GKxU KùeKwxpdyËZ„ Ìjid ÌUxdoËdk KxgZw icøxg£ BvËkRËbk GB Awmw xbËtËQl Ìj, WwkDBd eÞPwxkZ xggZêdgwb jxb oZøI pt ZwpËlI hËtk ÌKwËdw KwkY ÌdB, ÌKddw CmðkB ptËZw xdËRËK dwdwhwËg eÞKwm KkËQd, xgZêËdk ÌhZk xbËt DdítdI Z^wkB exkKxùeZ; ÌZixd hwËg Ìglwxik gB icøxg£ AwËixkKwdËK GB Awmðwo xbËtËQ Ìj, eÖ^xRgwËbk fËl oiwËR Ìj Ñgniø gÙx¦ ewËâQ Ggv GB gøgþÿwk Ìj ht‰k ÌPpwkw xdD BtËKêk iËZw mpËk ÌbLw jwËâQ Zwk GKiw¢ xxgKùe KxiDxdRi dt, Adø xgKùeI kËtËQ Ggv jw AËdK Ìgxm oÖëbk„ gwlwxi ZwkB o¬wd xbËtËQd Z^wk KùeKwxpdyËZ, jwk Rdø 50 gQk cËk Zwk gB lq lq Kxe xgx¢ß pËtËQ„ Ìglwxik KwxpdyËZ RÖxltwd IËtýU dwËi GKRd cdy I oÖxgcwËhwMy jÖgK gëby xQl xdËRk þñwaêekZwk KwkwMwËk„ Ìo-gQk, 1887- ÌZ, PwkxbËK hynY ÌMwkËjwM PlxQl; ÌmÛYy jÖ¦B glw PËl„ RÖxltwËdk xgËt pËg„ xdËRk Rdø Ìo GKUw gwxr ÑZxk KkxQl, GkB iËcø mÛxiK ciêNU ÂbkØ pItwt og xKQÖ ÌMËlw g¬ pËt„ ciêNËUk fËl RÖxltwd AwUKw eËr ÌMËQ, pZwm pËt Ìo NÖiËt eËrËQ„ ÌoB NÖi hwOËlw gËU, ZËg 113 gQk eËk, 2000 owËl„ ÌRËM DËV ÌPwL kMËr RÖxltwd ÌbËL Ìj, Ìo dZ×d GK ÌbËm GËo ÌMËQ„ eÖ^xRgwËbk xpvoÛ xPp߆Ëlw ÌKwawI ÌdB„ eÖ^xRgwbyËbk Ìlwh I ogÙpwkwk Cnêw-bÖËtkB Agowd NËUËQ„ iwdÖn GLd i֣߄ ogwB xiËl xiËm awËK„ GKxU dZ×d ciê eÞxZÅZ pËtËV, dwi HËKøk ciê„ Aek dwi RwZytZwgwb„ KxiDxdRËik RwtMwt GËoËQ KxiDxdUwxkRi„

GB Ìj KùeËlwK Ìglwxik, GËZ DMÞZw ÌdB, xpvoÛZw ÌdB, xKìæÖ GI IB RwZyt owiøgwbB, ekgZyêKwËl jwk Kaw xpUlwk gËlËQ GKhwËg, oÖhwn goÖ gËlËQd AdøhwËg„ iÖl xgntUw pËâQ gøx£ßMZ oóex£ ÌkËL Ggv ÌoB kwLwk þñwËaêB AwËewo eÞxZÅw Kkw„ k£ßËlwlÖe xpUlwËkk iËcø jw ÌbxL DMÞhwËg, hbÛ Ìglwxik iËcø ZwkB eÔgêwhwo ÌbLw ÌMËQ, hbÛhwËg„

DMÞIZw I AwËewoKwxiZwk GB bÖB xgekyZiÖLy q×Ëb gÖËRêwtw cwkw GËbËmk gwi AwËëbwldËK, Aaêwu RdiÖx£ßk eÞKÚZ ovMÞwiËK, gwkgwk qxZMÞþæ KËkËQ„ KxiDxdýU ewxUê AwËkewo KËk PËlËQ AxcKwvm oit, Wwdeìÿy ÌS^wKB iËd pËtËQ Zwk eÞcwd ÌoÛwZ Ggv AËdKUw ZwkB eÞxZx¢ßtwt Ggv xKQÖUw q×Ëb gÖËRêwtw AxþÿkZwt DMÞ gwieìÿy eÞgYZw pVwu pVwu ÌbLw xbËtËQ, gRÛxdËNêwn I SËrk iËZw„ Awk GKËbËm oiwRZìè-D¨ÖZ xeZÚhÔxiËK kqwk bwxtZò Ggv ekwcyd ÌbËmk gÖx¦gÙx£K I AwilwZwxìèK AdÖKkYgøMÞZw iËÆwk A¬ AdÖokYxeÞtZw oÙxÄ KËk gwi AwËëbldËK RdMY ÌaËK bÔËk oxkËt xbËtËQ, jwk eÞKÚÄ DbwpkY 1941-42 G ewItw ÌMËQ„ ÌoB oit GKxbd AwËM jw xQl ‘owiÛwRøgwby jÖ¦’ eËkk xbd ZwËK ‘RdjÖ˦’ exkYZ Kkwt KxiDxdýU ewxUê Zwk xbËd xbËd MËr-IVw RdxeÞtZwk eÞwt ogUw pwxkËt RdxgxâQdí pËt eËrxQl„