AwMwiyKwk 7 dËh¹k AwiwËbk Rdø GKxU QÖxUk xbd, xKìæÖ IB xbdxUk xjxd dwtK xQËld 1975-G, xZxd KLËdw QÖxU Ìddxd„ 7 dËh¹k Z^wk Rdø xQl GKxU AZøìæ gøþæZwk xbd, owcwkY KiêZuekZwk dt, xgeögy AhÖø¤wËdkz xK ÌPËtxQËld xZxd? GKxU okKwËkk exkgZêd KËk AwËkKxU okKwËkk eÞxZÅw? dw, Zw ÌiwËUB dt„ xZxd ÌPËtxQËld oiwRKwVwËiwËZ GKxU ÑgeöxgK exkgZêd„ GjÖËM jawaê xgeögy iwËdB ÌKwd dw ÌKwdhwËg iwKêo eÞhwxgZ, dw pËt Dewt ÌdB; KËdêl ZwËpkI ZwB xQËld, xZxdI ÌPËtxQËld, Ìjid iwKêo-GËŠlo ÌPËtËPd, eÖkwËdw oiwR ÌhËO dZ×d oiwR MrËgd„ xKìæÖ oiwR hwOw jwt dw kwËÄÛk MwËt pþæËqe dw KËk„ 1848 G fkwoy ÌbËm MÙpjÖ˦k gøaÙZwk ek iwKêo Z^wk ‘lÖB ÌgwdwewËZêk AÄwbm gÛØËitwËk’ xlËLËQd, GjwguKwk xgeög†Ëlw ÌPýUw KËkËQ kwÄÛgøgþÿwËK xdL^ÖZ KkËZ, KZêgø xQl gøgþÿwUwËK P×YêxgP×Yê Kkw„ ewxKþæwd AwiËl ZwËpk kwÄÛyt KwkwMwËk gëby xQËld, ewxKþæwdy ÌodwgwxpdyËK xZxd gëbymwlw gËlB iËd KkËZd, Ìj Kaw xZxd Z^wËK xgPwk Kkwk RdÛ MxVZ UÛwBgÖdøwËlk owiËd XwKw ÌRËk gëby Agþÿwt gËlËQd„

1 “RwZyt Awmw-AwKwáqw gwþægwtd KkËZ gwOwlykw xdËRËbk Rdø GKUw þñwcyd kwÄÛ MrËZ ewËk dw-G cwkYwUwB Awxi KLËdw ÌiËd xdËZ ewxkxd-” gËlxQËld xZxd„

GKw£Ëk jLd iÖx£ßjÖ¦ ÂkØ pËtËQ, KËdêl ZwËpk ZLd Awk xgl¹ KËkd xd„ Ìodwgwxpdyk ÌQwU KwkwMwk ÌaËK ewxlËt GËo ewxKþæwd dwiK gr KwkwMwkxU hwOwk KwËR ÌjwM xbËtËQd„ ÌoB jÖ˦ xZxd xdR ÌbËpk GKxU AŠ pwkwd, xKìæÖ jÖ˦k ek xZxd Agok Ìdd xd, xK¹w gøþæ pËt eËkd xd lÖŸËdk KwËR, gké AwËkKxU jÖ˦ ÌjwM xbËtËQd, ÌoB jÖ¦ GKw£Ëkk KwkwhwOwk ÌoÛwZËK AwËkw GxMËt xdËt jwItwk, RwZyt kwÄÛËK GKxU oiwRZwxìèK kwËÄÛ exkYZ Kkwk„ 1848-Gk AxhšZwk owk o‰ld KËk iwKêo xlËLxQËld, KZÚêZòKwiy eÞËZøKxU bËlkB lqø awËK kwÄÛ dwiK gÙpu gøgþÿwxUËK xgRËtk eÞcwd xgnt xpËoËg xgËgPdw KËk AgwËc lÖŸd Kkw„ 1971-Gk ek gwvlwËbËm DVxZ gÖËRêwtwkw gøþæ xQl lÖŸËd, KËdêl ZwËpk ÌjwM xbËZ ÌPËtxQËld xgeöËg„ Z^wk gøþæZwk xhdí kKËik„

ZwËpËkk owpo xQl„ Z^wk g£ßËgøk ÌoB D¦ÙxZxU AËdËKB ÂËdËQd, j^wkw ÌmwËddxU Z^wkwI jxb ÌmwËdd ZwpËl þôkY KkËgd, “xd:m‰ xPË£k ÌPËt RygËd Awk ÌKwd gr iÔlcd ÌdB„” owpo GKUw †Y gËU, xgËmn KËk hËtk ÌbËm; xKìæÖ Zw gr †Y dwI pËZ ewËk jxb ÑdxZK iwËd D^P× dw pt, ÌKddw bÖgÙêË£kI ÌZw owpo awKw oºg­DËlöLËjwMø owpo„ eÞií ZwB xKËok Rdø owpo? ÌKwaw ÌaËK Duedí? AwgÖ ZwËpËkk owpo GKxU þñeí gwþægwtËdk, ÌoUwB Duo, ÌoUwB xQl Z^wk KiêËq¢„ þñeíUw xdËRk Rdø dt„ Ìj ÌbËm Z^wk Rdô Ìo ÌbËmk Rdø GKxU DdíZ oiwR ÌPËtxQËld xZxd, ÌjLwËd iwdÖn iwdÖËnk mÛ¢Ø pËg dw, xi¢ pËg; ÌjLwËd ÌmwnY awKËg dw, awKËg GKxU DdíZ ovÆÚxZ„ GK m’ gQk AwËM GB þñeí iwKêo ÌbËLËQd, ÌbËm ÌbËm iwKêogwbykw AwËRw ÌbËL awËKd„ IB þñËeík iÔl eÞZøtxU pËlw GB Ìj, ÌhwRd I eÞRdd iwdxgK KwR, xKìæÖ Zwkw jLd Adø og KwR ÌaËK xgxâQdí pËt eËr Ggv RygËdk PÔrwìæ lqø pËt b^wrwt ZLd exkYZ pt ÑRxgK KwËR„ eÖ^xRgwby oiwËR xK cdy xK bxkbÛ ogwB gÖhÖq­ ÌKD AhwËg, ÌKD eÞwP×Ëjê„ ÌKgxl LwB LwB, ÌQwK ÌQwK KËk, jw ewt DbËk xK¹w eËKËU kwËL„ Ggv GB ÑRxgK eÞx¢ßtwt glgwËdk WwkDBdyt AwxceZø gdø eÞKÚxZËZ Ìjid oZø, oZø ÌZixd gÖËRêwtw oiwËRI„ oiwRxgeögyËbk bwxtZò iwdÖnËK Zwk eÂZò ÌaËK iÖx£ß ÌbItw„ ÌkËdowëo iwdÖnËK iÖx£ß xbËtËQ CmðËkk KZÚêZò ÌaËK, xKìæÖ oiwËRk ÌmÛYyxghwRd iwogiÖx£ßËK Lx¡Z KËk xbËtËQ iwdÖnËK ÌmwnKI ÌmwxnZ GB bËl xgh£ß KËk xbËt; fkwoy xgeög ÌPÄw KËkxQl owiø, Ñi¢y I þñwcydZwk eÞxZÅw KkËg, xKìæÖ ÌoI ewËk xd owiø eÞxZÅw KkËZ, gÖËRêwtwËbk qiZwt gxoËt xbËt Ìmn pËt ÌMËQ„ ZwB AwËkKxU xgeög PwB-oiwRZwxìèK xgeög, jw iwdÖnËK iÖ£ß KkËg Ggv Ñi¢y MËr Z×lËg„ PÔrwìæ lqø GKxU owiøgwby oiwR, ÌjLwËd iwdxgK owËiøk KwkËY kwÄÛ AeÞËtwRdyt pËt erËg Ggv eÞKÚZ MYZìè eÞxZÅw oºgek pËg„ G xQl iwKêo-GËŠlo- Ìlxdd-iwIËoZ×ËOk owcdw„ GB ÌoÛwËZ ÌjwM xbËtxQËld KËdêl ZwËpkI„ Z^wk xgeögy KiêoÔPyk hÔxiKwt glw pËtxQl, “ÂcÖiw¢ ÌdZÚËZòk exkgZêËdk RËdø AwiwËbk GB xgeög dt, Awikw ÌmwxnZ ÌmÛYyk þñwËaêk eÞxZxdxcZò KkxQ„ ...Awikw xgeög KkxQ ÌbËmk owcwkY RdËMwÅyk þñwaêkqwk Rdø„”
³
AwgÖ ZwËpk KwkwMwËk xdpZ pËtËQd„ ÌKwd AekwËc? dw, AekwcUw owiwdø dt„ þñeí ÌbLwt Ìbwn ÌdB, KZ iwdÖnB þñeí ÌbËL, xKìæÖ IB Ìj Z^wk þñeí xQl kwËÄÛk Iek Iek RdËMwÅyk KZÚêZò KwËti Kkw IB þñeí LÖgB gr Aekwc„ oiwRZìè eÞxZÅw ÌKgl oiwRZwxìèK KiêoÔPy MÞpY Kkwk gøwewk dt, ÌjidUw ÌexU gÖËRêwtwkw iËd KËkd, j^wkw LÖmy pËtxQËld ÌmL iÖxRgÖk kpiwËdk gwKmwl MVd ÌbËL;4 oiwRZËìèk Rdø oiwRZwxìèK xgeög AwgmøK, ÌjUw ZwËpk RwdËZd„ GLd Awikw Rwxd Ìj, ZwËpËkk owiËd bÖxU oiwRZìèy bl xQl ZLd, jwËbk Ìj ÌKwd GKxUËZ xZxd ÌjwM xbËZ ewkËZd­RwZyt oiwRZwxìèK bl Ggv eÔgê gwvlw ogêpwkw ewxUê„ ogêpwkw ewxUêk kwRdyxZËZ “gøweK Rdoaêd Ggv exkxþæxZk DejÖ£ß kwRÐdxZK I owiwxRK xgËmönËYk Ahwg xQl”5 iËd KËk xZxd RwZyt oiwRZwxìèK blËKB eQëb KËkd„

kwRdyxZËZ Awowk AwËM ÌodwgwxpdyËK Duewbdmyl mx£ßËZ exkYZ Kkwk Rdø ÌPÄw KËkxQËld„ ÌoUw oºg ptxd, ZLd xZxd AwËkK gwxpdyËZ ÌjwM xbËld­ Ìo pËâQ ÌMwed MYgwxpdy„ oZB dËh¹Ëkk xoewpy RdZwk AhÖø¤wËd GB gwxpdyk GKxU hÔxiKw xQk„ GUw Rwdw AwiwËbk Ìj, xRtwDk kpiwd Z^wk eÞwY kqwk Rdø KËdêl ZwËpËkk xdKU KÚZš xQËld„ xKìæÖ xZxdB Ìj ZwËpËkk eÞwYbË¡k AwËtwRd KËkxQËld GI LÖg þñwhwxgK xPl„ ÌKddw xZxd ZLd gøx£ß dd, kwËÄÛk KiêKZêw, Ggv kwÄÛ P×xk-WwKxZ, LÖd-Lwkwgy qiw KkËZ ewËk, KËkI, xKìæÖ kwËÄÛk xgkØ˦ Aekwc qiw KËk dw„ ÌoB KZ AwËM, 1604 owËl Ìm…eytk; GKxU dwUK xlËLËQd, ‘ÌiRwk fk ÌiRwk’, kwRÐdxZK dwUK dt, GKxU KËixW; ÌoB dwUËK ÌbLw jwËâQ kwÄÛeÞcwd AxZRNdø AekwËc Ìbwny gøx£ßËKI iwf KËk xbËâQd, Gid AekwcI qiw ÌeËt jwËâQ jwËZ eÞwYb¡ pItw DxPZ xQl, qiw ÌdB ÂcÖ GKRËdk, kwÄÛeÞcwdËK xdËt Ìj pwoø- ÌK#Z×K KËkËQ„ Awk xKQÖ KËkxd, ÂcÖ IBU×K×B, xKìæÖ IBU×K×B jËaÄ eÞwYb¡wËbËmk Rdø„ ÌoKwËl kwRwB kwnUÛ xQl, kwRwk oiwËlwPdw, kwËÄÛkB oiwËlwPdw, ÌgPwkw lÖxoI ÌoUw ÌgwËS xd„

kwnUÛËbÛwxpZw xRtw xdËRI KËkxQËld, GKw£Ëk„ ewxKþæwdykw ÌeËl Z^wËK pZøw KkËZw„ ÌoB xRtw Ìj kwÄqiZw pwËZ ÌeËt g¬× I opËjw¦w ZwËpËkk k裧 xdËRk pwËZ kx™Z KkËld GI ÌKwËdw AþñwhwxgK NUdw dt„ kwÄÛiwod ÌmÛYyk þñwËaê PËl, gøx£ß iwËd dw, gøx£ß xRtwk hÔxiKw IoLwËd iÔLø dt, ÌM#Y„ ÌmL iÖxRg AwËkw gr kwÄÛËbÛwpy xQËld, GKw£Ëk; Z^wk mwodwiËl Ìj AwËkK kwÄÛËbÛwpy, xokwR xoKbwk, eÞwY xbËld ÌoI IB GKB oËZøk eÞiwY kwÄÛ grB KxVdeÞwY, Ìj Rdø kwRdyxZ GËZw RkØky xgnt„ ÌmL iÖxRgI xdpZ pËtËQd Adø GK bl ÌlwËKk pwËZ, kwÄÛËK jwkw AwËkw Ìgxm eÖ^xRgwby kÕe xbËZ ÌPËtxQl-okwoxk„ kwÄÛ AiÖZê cwkYw dt, xþÿk gþæÖI dt; ÌpËMl Ìj iËd ikËZd kwÄÛ pËâQ AwcøwxZôK AwbËmêk gwþægkÕe ÌoI xVK dt, kwÄÛ gké þÿÔl gwþæËgk Awbmêwtd, kwÄÛ glËZ ÌgwSwt Zwk AwBdAwbwlZ, Ìodwgwxpdy, eÖxlm, AwilwZìè, ÌRlLwdw BZøwxb„ Zwk ÌPpwkw Zwk KZêwËbk ÌPpwkwiwxfK„

KwkwMwËk xQËld gËlB iÖx£ßk þñeí ÌbËLËQd G^kw ­ ÌmL iÖxRg, AwgÖ ZwËpk, xokwR xoKbwk, GidxK xRtwDk kpiwdI ÌbËLËQd- GKw£k owËl„ KwkwMwk xK ZËg gùeËlwËKk Kwiwkmwlw? pwZ×xr­ ÌdpwB ILwËdB eËr, f×^Ëo IËV Aw†d, PiKwt Ìlwpw, Ggv KùeËlwK ÑZxk pt IB Rxgìæ Kiêmwlwt? ÌKwËdw ÌKwËdw ÌqË¢ AgmøB„ ÌmL iÖxRg byNêxbd KwkwMwk xQËld, xKìæÖ jLd gwBËk xQËld ZLdI iÖ£ß xQËld dw, ewxKþæwd kwÄÛËK KwkwMwkB hwËZd xZxd„ Ìjid hwgËZd ZwËpk I xokwR xoKbwk„ Kwkwgwoykw ÌKD ÌKD wMÞwxhjwËdk Kwxpdy xlËLËQd ÌbËLxQ Awikw„ Ìjid, owËhêxëUo xlËLËQd ‘kxgdod ¢ß×Ëmw;„ xpUlwk, Z^wk ‘ iËBd ÌKóf’ (Awiwk jÖ¦) xlËLËQd KwkwMwËk gËoB„ oÖhwn goÖ kPdw KkËld ‘ZkØËYk þñeí’; MÞwixo ‘KwkwMwËkk ÌdwU gB’„ ÌdËpkØk AxcKwvm kPdw ÌRËl gËo ÌlLw„

xKìæÖ IUwI xK o¢ dt Ìj, KwkwMwk pËâQ KùeËlwËKk KgkhÔxi? oøwiÖËtl gwUlwk Z^wk ÌoB pwxopwxo KùeKwxpdy ‘GkËpwd’ (1872) G Gid AwúPjê ÌbËmk Kaw xlËLËQd ÌjLwËd AoÖL pËl KwkwMwËk ewVwËdw pt, Aekwc KkËl pwoewZwËl„ KwkYUw GB Ìj, iËdk AoÖLB Awol AoÖL; Aekwc iwdxoK gøwxck fl, Ggv Zwk xPxKuowk Rdø KwkwMwk Awbmê þÿwd dt, Awbmê þÿwd pËlw pwoewZwl„ xKìæÖ RMËZk ÌKwËdw kwÄÛB Zwk AekwcyËbk pwoewZwËl ewVwËg dw„ ewVwËg KwkwMwËk, ÌKddw AekwcyËK ÌKDËB KkØYwk ew¢ iËd KËk dw, iËd KËk eÞxZxpvowk ew¢„ ZwËK R² KkËZ Pwt, xgËmn KËk kwRÐdxZK AekwcyËbk ÌZw KawB ÌdB„ Ìiky UwBlwk dwËi GK BvËkR ZkØYy o£k bmËK hwkËZk dKmwlgwry AwËëbwlËd oËŠ jÖ£ß awKwk AxhËjwËM Kwkgëby pËtxQËld, xdgw xgPwËk e^wP gQk AwUK awKwk ek iÖ£ß pËt xZxd ‘iwB ÌWR Bd Gøwd Bx«twd xeÞRd’ dwËi GKxU gB xlËL kwRgëbyËbk Iek kwÄÛyt xdjêwZËdk Ìj Qxg Z×Ël cËkËQd Zw GKxU MYZwxìèK mwoËdk dt, eÞxZxpvowekwtY gøgþÿwkB„ ÌoB e^we gQËk eÞxZ iÖpÔËZê xZxd Awiw KËkËQd iÖx£ß ewËgd, xKìæÖ ogêqY Z^wËK gÖSËZ ÌbItw pËtËQ Ìj, Z^wk ÌKwËdw AwmwB ÌdB, Z^wk hwkZyt þñwiyk ÌZw f^wxo pËgB, xZxd xdËRI AdìæKwl cËk IB KwkwMwËk eËP ikËgd jxb dw iÖPËlKw xbËt qiw xhqw KËkd„ GB exkxþÿxZËZ pZwm dw pËZ pËl id I ovÆÚxZk gr kKËik ÌRwk bkKwk pt„ GK gwOwxl ZkØY, mpyb owËgk, kwRgëby pËt ÌRËl jwd KËlËRk Qw¢ Agþÿwt, 1949-G„ ewxKþæwdy ÌRËl xgdwxgPwËk xZxdI gëby xQËld e^wP gQk„ Z^wk Kwxpdy gëby AgþÿwËZB xlËL xZxd gwBËk ewxVËtxQËld eÞKwËmk Rdø„ oZøKwxpdxËK MËùek AwgkËY xlËLxQËld xZxd„ GKRd Qw¢kwRgëby AwUK AwËQ ÌRËl„ Qw¢xU xPxV ÌeËtËQ Zwk gwgwk KwQ ÌaËK„ gwgw xlËLËQd, Z×xi g« xbËt ÌgxkËt GËow„ gwgw xlËLËQd, Qw¢xUk Awóiw ewMl pËt ÌMËQd, ÌQwU hwBËgwËdkw eyxrZ, gwgwk xdËRk Rygdymx£ßI xd: ÌmxnKeÞwt„
⁶
IËZw xeZwk xPxV dt ÂcÖ, exkgwk, exkËgm I kwËÄÛk xPxV, xgËmnhwËg kwËÄÛk, Ìj kwÄÛ ÌQËlxUk iËdwgl ÌhËO xbËZ Pwt„ xKìæÖ ÌQËlxU bËi dw, DËùUw Ìo gwgwËK e¢ ÌlËL, kwRdyxZ gÖxSËt„ Zwk Kwxpdy Ìmn pËtËQ GhwËg, “ÌhZËk gwBËk owkw bÖxdtwt AwR §ë§„ Rt-ekwRËtk xdcêwxkZ pgwk ewlw GËoËQ„ GKxbd G xZxik Zeoøwk Agowd pËg-G Awmw cÖ^K cÖ^K KËk RòlËQ„ ogwk pÕbËt„ gëbykw Ìg^ËP AwËQ„”

7 p^øw, Zw awËK, gëbykw ZZqYB Ìg^ËP awËKd jZqY Awmw awËK, Awmw PËl ÌMËl og xdËh jwt, ZLdB gëbykw  eÞKÚZ AËaê gëby pËt eËrd„ kwRgëbyËbk Rdø KwkwMwk ÌbItwl xbËt ÑZxk dt, pZwmw xbËj ÑZxk„ mpyb owËgËkk iiêìæÖb ÌqË¢I ZwB ÌbLw ÌMËQ„ ZZqY ÌRËl xQËld iÖ£ß xQËld, iÖ£ß pËtB gëby pËld„ ‘pZwmw ÌMÞfZwk Kkl Z^wËK ÌRlËMËU„ KwkwMwk ÌaËK Ìgk pËt ekyqw ewm KËkËQd, PwKky KËkËQd; ogB KkËld, xKìæÖ iÖ£ß pËld dw„ iwdxoK ÌkwM ÌbLw xbËlw Z^wk-IB pZwmwt„ ÌmËn xZxd mpyb pËld, GKw£Ëkk ÂkØËZ„ ewxKþæwËdk ÌQwU KwkwMwk Zwk Iek kwÄÛyt eÞxZxpvowekwtYZw PxkZwaê KkËZ ewËkxd, gr KwkwMwk KËkËQ„ xZxd mpyb pËtËQd„

 ÌRl iwdÖnËK pZøw KËk, xZËl xZËl„ Awmw ÌKËr xdËt„ Ggv Awmw Kwrgwk eÞcwd Dewt gëbyËK xgxâQdí Kkw„ mpyb AwgÖ ZwËpk gËlËQd Z^wk opgëbyËbk, “Awxi jLd GKw awxK ZLd ht, Ìlwh-lwlow AwiwËK PwkxbK ÌaËK GËo Aw¢ßiY KËk„ Awxi jLd AwdwËbk owËa awxK ZLd oiþæ Ìlwhlwlow bÔËk PËl jwt„ Awxi owpoy pB„”